Warsztat pisania, poziom podstawowy

Zasada oceniania CKE

Streszczenie
nie jest argumentem.

Jak napisać rozprawkę na maturę

Trzecia część arkusza to jedno wypracowanie za 35 punktów – ponad połowa wyniku z całej matury podstawowej. Ta strona nie jest o żadnej konkretnej lekturze. Prowadzi cię przez samo pisanie: od zrozumienia tematu, przez tezę i akapit argumentacyjny, po dwa konteksty i zakończenie. Na końcu rozbieramy gotową rozprawkę zdanie po zdaniu.

Część
arkusz 2, wypracowanie
Długość
co najmniej 300 wyrazów
Punkty
35 z 60 na całej maturze podstawowej
Na maturze
temat do wyboru, forma dowolna, byle argumentacyjna

Pod każdym omówieniem czekają zadania. Punkty za zadania zamknięte liczą się same; przy zadaniach otwartych porównujesz swoją odpowiedź z kluczem i oceniasz się uczciwie. Kolor górnej krawędzi mówi, jakiego rodzaju jest zadanie:

Kontekst

Zanim zaczniesz pisać

Na poziomie podstawowym w trzeciej części arkusza dostajesz dwa tematy do wyboru. Temat 1 to zwykle rozprawka problemowa: masz rozważyć jakiś problem, przedstawić swoje zdanie i je uzasadnić. Temat 2 to interpretacja wiersza. Ta strona uczy pierwszego z nich. Niezależnie od tego, jaką formę wybierzesz, praca musi być argumentacyjna i liczyć co najmniej 300 wyrazów.

Co musi znaleźć się w rozprawce problemowej

Każdy temat wskazuje cztery elementy, które trzeba uwzględnić: lekturę obowiązkową (utwór epicki albo dramatyczny z listy w arkuszu), inny utwór literacki (może to być kolejna lektura, utwór spoza kanonu albo dowolny wiersz) oraz dwa konteksty, które pogłębiają rozumienie omawianych utworów. Do pełnej realizacji tematu wystarczą dwa argumenty.

Temat 2, czyli interpretacja wiersza, rządzi się innymi prawami – tam analizujesz jeden podany tekst poetycki. Wybierz świadomie: rozprawkę piszesz, gdy dobrze znasz lektury i masz na nich oparte argumenty.

Prawda czy mit? (5 pkt)

Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.

Na poziomie podstawowym możesz wybrać jeden z dwóch tematów wypracowania.
Zwykle temat 1 to rozprawka problemowa, a temat 2 to interpretacja wiersza. Wybierasz tylko jeden.
Wypracowanie musi mieć formę rozprawki.
Forma jest dowolna – rozprawka, szkic, przemówienie, artykuł, esej – pod warunkiem że wypowiedź jest argumentacyjna. Rozprawka to po prostu najbezpieczniejszy wybór.
Trzeba odwołać się do co najmniej dwóch utworów literackich, w tym do lektury obowiązkowej.
Jeden z utworów musi być lekturą obowiązkową wybraną z listy w arkuszu. Drugim może być inna lektura, utwór spoza kanonu albo wiersz.
W pracy trzeba wykorzystać co najmniej trzy konteksty.
Konteksty mają być dwa. Mogą pochodzić z tej samej kategorii, np. dwa historyczne – nie muszą być różnego typu.
Praca krótsza niż 300 wyrazów nie może dostać maksimum punktów.
Za pracę poniżej 300 wyrazów punkty przyznaje się tylko w dwóch kryteriach: warunki formalne i kompetencje literackie. Za kompozycję i język dostajesz 0.

Punktacja

Za co jest 35 punktów

Egzaminator ocenia pracę w czterech kryteriach. Warto je znać, bo pokazują, gdzie leżą punkty – najwięcej w tym, co masz do powiedzenia o utworach.

Warunki formalne
0–1 pkt
Kompetencje literackie i kulturowe
0–16 pkt
Kompozycja
0–7 pkt
Język
0–11 pkt

Trzy rzeczy warto zapamiętać. Po pierwsze, kryteria są powiązane: jeśli za warunki formalne dostaniesz 0, cała praca dostaje 0. Tak samo, gdy w kompetencjach literackich wyjdzie 0 – nie ma już punktów za kompozycję ani język. Po drugie, w kompetencjach za każdy błąd rzeczowy odejmuje się 1 punkt z 16. Po trzecie, o poziomie kompetencji decyduje to, czy dwa utwory i dwa konteksty wykorzystałeś funkcjonalnie, a nie tylko wymieniłeś.

Zadanie maturalne: co ocenia które kryterium? (6 pkt)

Przyporządkuj każdy opis do właściwego kryterium.

Sprawdza, czy nie ma błędu kardynalnego i czy jest odwołanie do lektury obowiązkowej z listy.
To warunki formalne (0–1 pkt). Ich niespełnienie zeruje całą pracę.
Nagradza funkcjonalne wykorzystanie dwóch utworów i dwóch kontekstów oraz bogatą argumentację.
To kompetencje literackie i kulturowe – najcięższe kryterium, aż 16 punktów.
Za każdy błąd rzeczowy odejmuje się tu 1 punkt.
Też kompetencje literackie. Błąd rzeczowy to np. pomylone nazwisko autora albo losy bohatera drugoplanowego.
Ocenia strukturę pracy (wstęp, rozwinięcie, zakończenie), spójność wywodu i stosowność stylu.
To kompozycja (0–7 pkt): struktura, spójność i styl razem.
Liczy błędy językowe, ortograficzne i interpunkcyjne oraz ocenia bogactwo składni i słownictwa.
To język (0–11 pkt). Najwięcej, bo 7 punktów, jest za zakres i poprawność środków językowych.
Sprawdza, czy kolejne akapity logicznie z siebie wynikają i czy praca jest podzielona problemowo.
To także kompozycja – konkretnie spójność i struktura wypowiedzi.

Co obniża albo zeruje pracę? Prawda czy mit? (5 pkt)

To najczęstsze sposoby na stratę punktów. Oceń każde zdanie.

Błąd kardynalny w lekturze czytanej w całości zeruje całą pracę.
Błąd kardynalny to fałszowanie głównych wątków lub losów głównych bohaterów, np. połączenie biografii dwóch postaci. Dotyczy tylko lektur omawianych w całości.
Streszczenie lektury liczy się jako argument.
Samo streszczenie nie jest argumentem. Utwór jest wykorzystany funkcjonalnie dopiero wtedy, gdy wyciągasz z niego wniosek albo refleksję.
Jeśli napiszesz tylko wstęp, bez rozwinięcia, dostajesz 0 punktów w każdym kryterium.
Praca bez rozwinięcia jest oceniana na 0. Rozwinięcie to serce rozprawki – tu udowadniasz tezę.
Kontekst, który jest tylko informacją, jak data czy nazwisko, jest w pełni funkcjonalny.
Taki kontekst jest wykorzystany tylko częściowo funkcjonalnie. Żeby liczył się w pełni, musi pogłębiać i rozwijać omawiany problem.
Przepisanie fragmentów z arkusza bez własnego komentarza daje 0 punktów za wypracowanie.
Egzaminator chce zobaczyć twoją interpretację, a nie przepisany tekst polecenia czy cytat bez omówienia.

Teza

Zrozum temat, postaw tezę

Zacznij od rozłożenia tematu na części. Prawie każdy temat rozprawki ma dwie warstwy: zakres merytoryczny (o czym masz pisać) i pytanie o twoje zdanie (co o tym sądzisz). Teza to odpowiedź na to pytanie – jedno wyraźne zdanie, które potem przez całą pracę udowadniasz.

Weźmy temat: „Czy sprzeciw wobec prawa może być moralnie usprawiedliwiony? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do wybranej lektury obowiązkowej, innego utworu literackiego oraz kontekstów." Zakres merytoryczny to sprzeciw wobec prawa i jego ocena moralna. Pytanie brzmi: czy taki sprzeciw bywa usprawiedliwiony? Twoja teza musi na nie odpowiedzieć – i to nie „czasami tak, czasami nie", tylko z warunkiem, który da się obronić przykładami.

Dobra teza kontra pozorna teza

Dobra teza zajmuje stanowisko i zapowiada, od czego zależy twoja ocena. Pozorna teza tylko zapowiada, że coś napiszesz, albo powtarza temat innymi słowami. Egzaminator musi po pierwszym akapicie wiedzieć, czego będziesz dowodzić.

Jak działa forma (1 pkt)

Do tematu o sprzeciwie wobec prawa – które zdanie jest najlepszą tezą?

Zadanie maturalne: postaw własną tezę (0–1 pkt)

Temat: „Czy człowiek ma wpływ na swój los? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie." Napisz jedno zdanie tezy.

Słów: 0

Rozwinięcie

Akapit argumentacyjny

Rozwinięcie składa się z akapitów, a każdy akapit to jeden argument. Najlepiej organizować je problemowo: każdy akapit omawia jeden aspekt tematu i sięga po przykłady z różnych utworów. Dobry akapit ma powtarzalny rytm, który warto sobie utrwalić.

Pięć kroków dobrego akapitu

1. Teza cząstkowa – myśl, którą tu udowadniasz (a nie informacja o lekturze). 2. Przykład z utworu – przywołujesz tylko to zdarzenie, które dowodzi myśli. 3. Analiza – co z tego zdarzenia wynika; to zdanie musi być analityczne, a nie streszczające. 4. Kontekst – odniesienie, które pogłębia argument. 5. Wniosek – domykasz akapit i wracasz do tematu.

Ułóż akapit (2 pkt za bezbłędną kolejność)

Poniżej jest jeden akapit argumentacyjny w rozsypce. Ułóż zdania tak, by tworzyły logiczny wywód.

  1. Odmawiając bratu pogrzebu, Kreon wkracza w obszar zastrzeżony dla bogów, więc to jego ukaz, a nie czyn Antygony, łamie porządek.
  2. Sprzeciw wobec prawa staje się słuszny wtedy, gdy prawo żąda złamania nakazu uznanego za święty.
  3. Dlatego Antygona nie jest buntowniczką dla samego buntu – jej nieposłuszeństwo broni porządku wyższego niż wola władcy.
  4. Pokazuje to „Antygona" Sofoklesa, w której tytułowa bohaterka grzebie brata wbrew zakazowi Kreona.
  5. Podobny wybór zna Biblia: zapytani, kogo słuchać, apostołowie odpowiadają, że trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi.

Zdanie analityczne czy informacyjne? (4 pkt)

CKE wymaga, by co najmniej jedno zdanie o lekturze obowiązkowej było analityczne. Zdanie informacyjne podaje fakt; analityczne coś z niego wyprowadza. Oceń każde zdanie.

„Dziady" cz. III Adama Mickiewicza powstały po upadku powstania listopadowego.
Sam fakt z historii literatury. Potrzebny, ale nie dowodzi jeszcze żadnej myśli.
Buntując się w Wielkiej Improwizacji przeciw Bogu w imię cierpiącego narodu, Konrad pokazuje, że sprzeciw może wypływać z miłości, a nie z pychy.
Fakt z lektury zostaje zinterpretowany i połączony z problemem – tego oczekuje egzaminator.
Głównym bohaterem III części „Dziadów" jest Konrad, dawny Gustaw.
Informacja o bohaterze. Nic z niej nie wynika dla argumentu.
To, że Mickiewicz oddaje głos więźniom opowiadającym o wywózkach na Sybir, zmienia bunt Konrada w oskarżenie całego systemu, nie tylko osobisty spór z Bogiem.
Zestawienie scen prowadzi do wniosku o sensie utworu – zdanie w pełni analityczne.

Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów

Temat: „Czy sprzeciw wobec prawa może być moralnie usprawiedliwiony?" Napisz jeden akapit rozwinięcia oparty na „Antygonie". Trzymaj się pięciu kroków.

Słów: 0

Konteksty

Dwa konteksty, które działają

Kontekst to odniesienie poza omawiany utwór: do innego dzieła, do historii, filozofii, Biblii, mitologii, biografii autora, malarstwa czy wydarzeń społecznych. Nie chodzi o popisanie się wiedzą. Kontekst działa wtedy, gdy pogłębia twój argument – oświetla sens utworu z nowej strony.

Egzaminator rozróżnia dwa poziomy. Kontekst funkcjonalny rozwija problem: pokazuje, że ta sama myśl wraca gdzie indziej, albo tłumaczy, dlaczego bohater postępuje tak, a nie inaczej. Kontekst wykorzystany tylko jako informacja zostaje na poziomie wzmianki – jest poprawny, ale niczego nie wnosi. Ten drugi liczy się jedynie częściowo.

Kontekst funkcjonalny czy tylko informacyjny? (4 pkt)

Oceń, jak wykorzystano każde odniesienie.

Przywołujesz mit o Prometeuszu i pokazujesz, że bunt Konrada powtarza prometejski gest cierpienia za innych.
Kontekst mitologiczny pogłębia rozumienie postawy bohatera – funkcjonalny.
Piszesz, że „Dziady" cz. III powstały w 1832 roku w Dreźnie.
Poprawna informacja, ale sama w sobie nie rozwija problemu – kontekst tylko informacyjny.
Dodajesz, że apostołowie przed Sanhedrynem wybrali posłuszeństwo Bogu, co oświetla wybór Antygony między prawem ludzkim a boskim.
Kontekst biblijny łączy się z argumentem i go wzmacnia – funkcjonalny.
Wspominasz, że Sofokles był greckim tragediopisarzem z V wieku p.n.e.
Fakt biograficzno-historyczny bez związku z tezą – tylko informacja.

Zadanie maturalne (1 pkt)

Piszesz o samotności buntownika. Które użycie kontekstu jest w pełni funkcjonalne?

Zakończenie

Domknij myśl

Zakończenie nie jest streszczeniem pracy. To miejsce, gdzie wracasz do tezy i pokazujesz, że argumenty ją potwierdziły. Dobre zakończenie wynika z rozwinięcia – nie wprowadza nowych bohaterów ani nowych wątków. Jeśli twój wniosek nie łączy się z tym, co udowadniałeś, egzaminator uzna to za zaburzenie spójności.

Jak działa forma (1 pkt)

Praca dowodziła, że sprzeciw wobec prawa bywa usprawiedliwiony w obronie sumienia. Które zakończenie jest najlepsze?

Wzór

Rozprawka krok po kroku

Poniżej cała krótka rozprawka do tematu o sprzeciwie wobec prawa, rozłożona na części. Po każdym bloku wyjaśniamy, co w nim działa. Lektura obowiązkowa to „Antygona", innym utworem literackim są „Dziady" cz. III, a dwa konteksty to biblijny i historyczny.

Temat

Czy sprzeciw wobec prawa może być moralnie usprawiedliwiony? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do wybranej lektury obowiązkowej, innego utworu literackiego oraz kontekstów.

Wstęp

Prawo ma chronić wspólnotę, dlatego zwykle domaga się posłuszeństwa. Bywają jednak chwile, gdy przepis żąda od człowieka czegoś, czego jego sumienie przyjąć nie może. Uważam, że sprzeciw wobec prawa jest moralnie usprawiedliwiony wtedy, gdy prawo stanowione każe złamać nakaz uznany za święty lub wyższy – i przestaje nim być, gdy służy tylko egoizmowi buntownika. Dowodzą tego losy dwojga bohaterów, którzy odważyli się powiedzieć władzy „nie".

Co tu działa: wstęp wprowadza problem w dwóch zdaniach, a trzecie to wyraźna teza z warunkiem. Ostatnie zdanie zapowiada argumentację, nie wymieniając jeszcze tytułów – to zostawiamy rozwinięciu.

Argument pierwszy

Sprzeciw jest słuszny, gdy broni porządku wyższego niż wola władcy. Pokazuje to „Antygona" Sofoklesa, w której bohaterka grzebie brata wbrew zakazowi Kreona. Odmawiając Polinejkesowi pogrzebu, władca wkracza w obszar zastrzeżony dla bogów – dla Greków pochówek był religijnym obowiązkiem wobec zmarłego – więc to jego ukaz, a nie czyn dziewczyny, narusza ład. Antygona nie łamie prawa z przekory, lecz w obronie praw uznanych za wieczne, i dlatego tragedia karze także Kreona: w jeden dzień traci syna i żonę. Ten sam wybór między prawem ludzkim a wyższym zna Biblia, w której apostołowie odpowiadają, że trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi. Nieposłuszeństwo Antygony jest więc usprawiedliwione, bo broni wartości ważniejszej niż rozkaz.

Co tu działa: akapit trzyma rytm teza cząstkowa → przykład → analiza → kontekst → wniosek. Zdanie o Kreonie wkraczającym w obszar bogów jest analityczne – wyprowadza sens z faktu. Kontekst biblijny (funkcjonalny) wzmacnia argument, a nie tylko go zdobi.

Argument drugi

Sprzeciw bywa też obowiązkiem wobec innych, nie tylko wobec własnego sumienia. W „Dziadach" cz. III Adama Mickiewicza Konrad w Wielkiej Improwizacji buntuje się przeciw Bogu w imię cierpiącego narodu – żąda władzy nad duszami, by uczynić rodaków szczęśliwymi. Gdyby był to spór czysto osobisty, zostałby pychą; Mickiewicz jednak oddaje wcześniej głos więźniom, którzy opowiadają o młodzieży wywożonej na Sybir. To sąsiedztwo scen sprawia, że bunt Konrada staje się oskarżeniem systemu, a nie kaprysem jednostki. W tle działa kontekst historyczny: po klęsce powstania listopadowego prawo zaborcy było dla Polaków bezprawiem, więc opór jawił się jako moralna powinność. Konrad myli się w formie – w pysze, z jaką rzuca wyzwanie Bogu – ale jego gniew wyrasta z miłości, nie z egoizmu.

Co tu działa: to inny utwór literacki, więc argument pokazuje drugą stronę tezy – sprzeciw w imię innych. Kontekst historyczny jest funkcjonalny, bo tłumaczy, dlaczego bunt jest usprawiedliwiony. Zdanie o pysze Konrada pilnuje, by nie sfałszować lektury – to broni pracy przed błędem rzeczowym.

Zakończenie

Losy Antygony i Konrada prowadzą do tego samego wniosku. Sprzeciw wobec prawa jest usprawiedliwiony wtedy, gdy w grę wchodzi wartość wyższa niż litera przepisu – święty obowiązek albo dobro cierpiących. Obaj bohaterowie płacą za swój wybór wysoką cenę, lecz żaden z nich nie buntuje się dla siebie. To właśnie odróżnia sprzeciw godny obrony od zwykłego łamania prawa.

Co tu działa: zakończenie wraca do tezy i domyka ją warunkiem, który wyszedł z obu argumentów. Nie wprowadza nowych bohaterów ani cytatów – tylko podsumowuje myśl. Cała praca liczy około 340 wyrazów, czyli mieści się w wymaganiach.

Zadanie maturalne (1 pkt)

Które zdanie z argumentu pierwszego jest analityczne, czyli decyduje o tym, że lektura jest wykorzystana funkcjonalnie?

Arkusz CKE

Oceń dwie prace

W informatorze CKE do tego samego tematu – o wyborze między trzeźwym racjonalizmem a marzycielstwem – zamieszczono dwie rozprawki. Jedna dostała 32 punkty, druga 17, choć obie spełniły warunki formalne i miały poprawną kompozycję. Różnicę zrobiły kompetencje literackie i język. Poniżej streszczamy je własnymi słowami.

Praca A (32 pkt)

Analizuje dwie lektury i sięga po kilka utworów oraz konteksty (historycznoliteracki, filozoficzny). Argumentacja jest bogata i pogłębiona, praca świadczy o erudycji. Za kompetencje literackie dostała komplet 16 punktów. Straciła kilka punktów tylko na języku – dziewięć błędów językowych.

Praca B (17 pkt)

Funkcjonalnie wykorzystuje jeden utwór; drugi omawia tylko częściowo, nie rozróżniając wyraźnie postaw. Kontekstów nie wykorzystuje funkcjonalnie, argumentacja jest powierzchowna, pojawia się błąd rzeczowy. Za kompetencje literackie dostała 8 punktów. Do tego 24 błędy językowe dały 0 punktów za zakres i poprawność środków językowych.

Zadanie maturalne (1 pkt)

Co najbardziej zaważyło na różnicy między pracą A a pracą B?

Zadanie maturalne: postaw diagnozę (0–2 pkt)

Wyobraź sobie, że koleżanka napisała pracę taką jak B. Napisz jej dwie konkretne rady, które podniosłyby ocenę za kompetencje literackie (nie za język).

Słów: 0

Warsztat

Twoja lista kontrolna

Zanim oddasz pracę, przejdź tę listę. To te same rzeczy, które sprawdza egzaminator.

Przed oddaniem sprawdź, czy

Teza to jedno wyraźne zdanie i odpowiada na pytanie z tematu. Każdy akapit rozwinięcia dowodzi jednej myśli. Jest odwołanie do lektury obowiązkowej z listy i do drugiego utworu literackiego. Co najmniej jedno zdanie o lekturze obowiązkowej jest analityczne. Są dwa konteksty i choć jeden pogłębia problem. Zakończenie wraca do tezy i nie wprowadza nowych wątków. Praca ma co najmniej 300 wyrazów. Nie ma błędu rzeczowego ani kardynalnego, a cytaty są dokładne.

Piszesz ty: plan całej rozprawki

Wybierz dowolny temat (np. „Czy człowiek ma wpływ na swój los?") i rozpisz plan: teza, dwa argumenty z utworami, dwa konteksty, wniosek. To szkielet, który potem rozwiniesz w pełną pracę.

Słów: 0

Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym

Na rozszerzeniu piszesz co najmniej 400 wyrazów, odwołujesz się do trzech utworów literackich (w tym lektury obowiązkowej) i jednego kontekstu, a temat często zawiera cytat, do którego trzeba się ustosunkować. Kryteria są te same (1 / 16 / 7 / 11), ale progi języka ostrzejsze. Zasada zostaje jedna: liczy się funkcjonalna analiza, nie liczba przywołanych tytułów.

Twój wynik

Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.

Dalej

Ćwicz na prawdziwych arkuszach

Najlepszy trening to pisanie całych prac i porównywanie ich z ocenionymi przykładami z informatora. Zacznij od tematów, które już znasz z lektur.