Kontekst
Przed kurtyną
W Atenach V wieku p.n.e. teatr nie był rozrywką na wieczór, lecz świętem. Tragedie wystawiano podczas Wielkich Dionizjów, ku czci Dionizosa, w konkursie: każdy z trzech poetów pokazywał swoje sztuki, a widzowie siedzieli na kamiennych stopniach od rana. Sofokles wygrywał te zawody wielokrotnie.
Ciekawostka: prawda czy mit? (5 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Cechy gatunkowe: budowa tragedii (5 pkt)
Tragedia grecka ma stałe części. Dopasuj nazwę do opisu.
Kto jest kim w rodzie Labdakidów?
„Antygonę” czytasz na maturę w całości. To ważne: jeśli w wypracowaniu pomylisz losy głównych bohaterów albo połączysz biografie dwóch postaci, egzaminator uzna to za błąd kardynalny, a praca dostanie 0 punktów. Kliknij postać, żeby zobaczyć, kim jest dla Antygony.
Dom Edypa
ich dzieci:
Dom Kreona
Kreon jest bratem Jokasty.
ich syn, narzeczony Antygony:
spoza rodu:
Wybierz postać.
Uwaga na imiona. W przekładzie Kazimierza Morawskiego bracia nazywają się Polinik i Eteokl, w wielu opracowaniach – Polinejkes i Eteokles; Hajmon bywa zapisywany jako Haimon. Na maturze błąd w zapisie imienia, który nie utrudnia rozpoznania bohatera, liczy się jako błąd ortograficzny, nie rzeczowy.
Sprawdź się (1 pkt)
Kim jest Hajmon dla Antygony?
Hajmon jest synem Kreona i Eurydyki. Ponieważ Kreon jest bratem Jokasty, Hajmon i Antygona są ciotecznym rodzeństwem – a zarazem narzeczonymi. Wujem Antygony jest Kreon.
Prolog
Siostry przed pałacem
Świt po nocnej bitwie. Bracia Polinejkes i Eteokles zabili się nawzajem pod murami Teb. Nowy władca, Kreon, ogłosił, że Eteokles – obrońca miasta – zostanie pochowany z honorami, a ciało Polinejkesa, który przyprowadził obce wojska, ma zostać na pastwę ptaków. Antygona wywołuje siostrę z domu.
Więc ty zamierzasz grzebać wbrew ukazom?
Tak! Brata mego, a dodam… i twego;
Bo wiarołomstwem nie myślę się kalać.
Niczym dla ciebie więc zakaz Kreona?
Niczym, on nie ma nad moimi prawa.
[…] Ismena przypomina hańbę ojca i śmierć matki, a potem mówi:
Baczyć to trzeba, że my przecie słabe,
Do walk z mężczyzną niezdolne niewiasty;
Że nam ulegać silniejszym należy,
Tych słuchać, nawet i sroższych rozkazów;
Ja więc, błagając o wyrozumienie
Zmarłych, że muszę tak ulec przemocy,
Posłuszna będę władcom tego świata,
Bo próżny opór urąga rozwadze.
Ja ci nie każę niczego, ni, choćbyś
Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było,
Lecz stój przy twojej myśli, a ja tego
Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą.
Słowniczek: wiarołomstwo – złamanie wierności; baczyć – brać pod uwagę; urągać rozwadze – być sprzecznym z rozsądkiem; z chlubą – chwalebnie.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Akcja „Antygony” rozgrywa się w jednym miejscu i w ciągu jednego dnia. Która odpowiedź poprawnie opisuje czas i miejsce akcji oraz zasadę, która za tym stoi?
Tragedia antyczna przestrzega zasady trzech jedności: czasu (akcja mieści się w jednym dniu), miejsca (wszystko dzieje się przed pałacem w Tebach) i akcji (jeden główny wątek). To, co działo się gdzie indziej – bitwa, śmierć w grocie – widz poznaje z relacji posłańców.
Racje bohaterek (6 pkt)
Już w prologu widać dwie postawy. Przypisz każdą myśl do siostry, która ją wyraża.
Ciekawostka: imiona, które coś znaczą
Greckie imiona braci brzmią jak zapowiedź ich losu. Polinejkes to mniej więcej „ten, który wiele się kłóci”, a Eteokles – „prawdziwie sławny”. Jeden przeszedł do historii jako zdrajca, drugi jako obrońca. Antygona nie godzi się, żeby ta etykieta rozstrzygała o tym, czy bratu należy się grób.
Stawka jest wysoka także dla niej samej: Kreon zapowiedział, że kto złamie zakaz, zostanie ukamienowany.
Piszesz ty: 40–70 słów
Ismena ma jeszcze jedną szansę, żeby zatrzymać siostrę. Napisz jej krótką wypowiedź prozą. Nie używaj już argumentu o słabości kobiet – znajdź inny powód, dla którego Antygona powinna zawrócić.
Słów: 0
Na co zwrócić uwagę
- Ismena mówi do siostry, więc wypowiedź powinna mieć formę apelu (zwroty do „ty”, pytania).
- Argument musi pasować do świata tragedii: ród Labdakidów, wola bogów, los Teb, Hajmon.
- Postać nie może wiedzieć, jak skończy się dramat – to wciąż świt pierwszego dnia.
Przykład
Antygono, pomyśl o Hajmonie. Jeśli zginiesz, Kreon zabije nie tylko ciebie, ale i nadzieję własnego syna. Bogowie widzą twoje serce – czy naprawdę nie przyjmą modlitwy zamiast garści ziemi? A ludzie zapamiętają tylko, że ród Edypa po raz kolejny ściągnął na Teby nieszczęście. Zostań. Choć raz niech nasz dom przetrwa jeden dzień bez żałoby.
Stasimon
Pieśń o człowieku
Strażnik przyniósł Kreonowi wieść, że ktoś posypał ciało Polinejkesa ziemią. Król szaleje i szuka spisku. Wtedy chór tebańskich starców zatrzymuje akcję i śpiewa o tym, kim jest człowiek – to jedna z najsłynniejszych pieśni w literaturze europejskiej.
Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga
Dziwy człowieka potęga.
Bo on prze śmiało poza sine morze,
Gdy toń się wzdyma i kłębi.
[…]
Wynalazł mowę i myśli dał skrzydła
I życie ujął w porządku prawidła,
Od mroźnych wichrów na deszcze i gromy
Zbudował sobie schroniska i domy,
Na wszystko z radą on gotów.
Lecz choćby śmiało patrzał w wiek daleki,
Choć ma na bóle i cierpienia leki.
Śmierci nie ujdzie on grotów.
A sił potęgę, które w duszy tleją,
Popchnie on zbrodni lub cnoty koleją;
Słowniczek: siła dziwów – wiele cudów; prze – śmiało płynie naprzód; groty – ostrza strzał; koleją – drogą.
Interpretacja (1 pkt)
Jaki obraz człowieka buduje ta pieśń?
Pieśń ma dwie części: najpierw zachwyt (żegluga, rolnictwo, mowa, prawa, domy), potem granica – „Śmierci nie ujdzie on grotów” – i wybór między „zbrodnią” a „cnotą”. W kontekście sceny to ostrzeżenie: człowiek, który ustanawia prawa, może się pomylić. Warto to zapamiętać, zanim Kreon wyda wyrok.
Cechy gatunkowe: chór (1 pkt)
Które zdanie nie opisuje roli chóru w tragedii antycznej?
Chór nie działa w akcji w taki sposób – obserwuje, ocenia, rozmawia z bohaterami (przez przodownika, czyli koryfeusza) i śpiewa pieśni między epizodami. Zakaz łamie Antygona.
Piszesz ty: 4–8 wersów
Dopisz strofę pieśni o człowieku XXI wieku. Zachowaj konstrukcję Sofoklesa: najpierw to, co człowiek potrafi, potem to, czego nie przekroczy. Rymy nie są obowiązkowe.
Słów: 0
Przykład
Siła jest cudów, lecz nad wszystkie sięga
ludzkiego umysłu potęga:
w kieszeni nosi całą wiedzę świata,
nad oceanem w godzinę przelata.
Lecz choć maszyna przewidzi mu jutro,
nie wie, co zrobić, gdy w sercu jest smutno.
Zauważ, że pierwsze dwa wersy powtarzają rytm oryginału – taka aluzja literacka to dobry materiał także do wypracowania na poziomie rozszerzonym.
Epejsodion
Antygona przed Kreonem
Strażnicy odgarnęli ziemię z ciała i zasadzili się na wzgórzu. Po burzy piaskowej zobaczyli dziewczynę, która znów sypała piasek i skrapiała zwłoki. Antygona niczemu nie zaprzecza. Oto serce tragedii: dwa prawa naprzeciw siebie.
I śmiałaś wbrew tym stanowieniom działać?
Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo,
Ni wola Diki podziemnych bóstw siostry,
Taką ród ludzki związała ustawą.
A nie mniemałam, by ukaz twój ostry
Tyle miał wagi i siły w człowieku,
Aby mógł łamać święte prawa boże,
Które są wieczne i trwają od wieku,
Że ich początku nikt zbadać nie może.
[…] Po długiej wymianie zdań spór przyspiesza. Każda replika to jeden wers.
Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu.
Nie był ci bratem ten, co poległ drugi?
Z jednego ojca i matki zrodzonym.
Czemuż więc niesiesz cześć, co jemu wstrętna?
Zmarły nie rzuci mi skargi tej w oczy.
Jeśli na równi z nim uczcisz złoczyńcę?
Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął.
On, co pustoszył kraj, gdy tamten bronił?
A jednak Hades pożąda praw równych.
Dzielnemu równość ze złym nie przystoi.
Któż wie, czy takie wśród zmarłych są prawa?
Wróg i po śmierci nie stanie się miłym.
Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.
Jeśli chcesz kochać, kochaj ich w Hadesie,
U mnie nie będzie przewodzić kobieta.
Słowniczek: stanowienia – postanowienia, prawa; Dike – bogini sprawiedliwości; Hades – bóg i kraina zmarłych; „ten, co poległ drugi” – Eteokles.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Szybka wymiana jednowersowych replik między Antygoną a Kreonem to:
Stichomytia (od gr. stichos – wers) to dialog, w którym postacie wymieniają się pojedynczymi wersami. Tempo przypomina pojedynek: każda odpowiedź odbija cios, ale nikt nikogo nie przekonuje. Kommos to lament śpiewany na zmianę przez bohatera i chór – spotkasz go dalej.
Racje w konflikcie (6 pkt)
Czyje to racje? Przypisz każdą do postaci.
Cechy gatunkowe: konflikt tragiczny (1 pkt)
Dlaczego sytuację Antygony nazywamy konfliktem tragicznym?
Sama śmierć bohatera nie tworzy konfliktu tragicznego – to częsta pułapka. Istotą jest sytuacja bez dobrego wyjścia: jeśli Antygona pochowa brata, złamie prawo państwa i zginie; jeśli go nie pochowa, złamie prawo boskie i obowiązek rodzinny. Podobnie zresztą Kreon: albo ustąpi i podważy swój autorytet, albo będzie trwał w uporze wbrew bogom.
Ciekawostka: Jowisz w greckiej tragedii?
Uważny czytelnik zauważy, że w przekładzie Morawskiego Antygona przywołuje Jowisza, czyli rzymskiego boga. Tragedia rozgrywa się w świecie greckim, więc chodzi o Zeusa – tłumacz sięgnął po imię dobrze znane polskim czytelnikom. W niektórych wydaniach i arkuszach maturalnych ten sam wers zaczyna się od imienia Zeusa. Na egzaminie ważne jest, żeby rozpoznać sens, a nie tylko słowo.
Spór Antygony z Kreonem od wieków fascynuje filozofów. Hegel widział w nim zderzenie dwóch uprawnionych racji: prawa rodziny i religii z prawem państwa. Jean Anouilh wystawił własną „Antygonę” w 1944 roku w okupowanym przez Niemców Paryżu – widzowie łatwo odczytali w niej pytanie o posłuszeństwo wobec władzy.
Na maturze ustnej (pytania jawne na lata 2026–2028)
Do „Antygony” CKE przygotowała dwa zagadnienia: Prawa boskie a prawa ludzkie oraz Człowiek wobec przeznaczenia. W obu trzeba omówić lekturę i dołączyć wybrany kontekst. Poniżej zbudujesz szkielet odpowiedzi do pierwszego z nich.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Prawa boskie a prawa ludzkie. Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Epejsodion
Ojciec i syn
Kreon skazał Antygonę. Przychodzi Hajmon – jego syn i jej narzeczony. Zaczyna od posłuszeństwa, ale szybko okazuje się, że przynosi głos, którego król nie chce słyszeć: głos miasta, które po cichu staje po stronie dziewczyny.
Widzisz przy rwących strumieniach, jak drzewo,
Które się nagnie, zachowa konary,
A zbyt oporne z korzeniami runie.
[…]
Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?
Niemal jak młodzian porywczy przemawiasz.
Sobie czy innym gwoli ja tu rządzę?
Marne to państwo, co li panu służy.
Czyż nie do władcy więc państwo należy?
Pięknie byś wtedy rządził… na pustyni.
Słowniczek: konary – grube gałęzie; gwoli – dla, ze względu na; li – tylko.
Środki wyrazu (1 pkt)
Obraz drzewa przy rwącym strumieniu służy Hajmonowi do tego, żeby:
Hajmon posługuje się przykładem z natury, który działa jak porównanie i argument jednocześnie: gałęzie, które się uginają, przetrwają; drzewo „zbyt oporne” zostaje wyrwane z korzeniami. To dokładnie los Kreona – obraz działa więc także jako zapowiedź.
Środki wyrazu (1 pkt)
Replika „Pięknie byś wtedy rządził… na pustyni” to przykład:
Słowo „pięknie” znaczy tu coś przeciwnego – władca, dla którego państwo jest jego własnością, zostanie sam. Wielokropek przed pointą wzmacnia efekt. Zauważ też, że Kreon wcześniej mówił, że obywatele mają słuchać władzy „w dobrych i słusznych, nawet w innych sprawach” – syn pokazuje, dokąd prowadzi takie myślenie.
Arkusz CKE
Dwa zadania z prawdziwej matury
W teście historycznoliterackim na poziomie podstawowym „Antygona” wraca regularnie. Poniżej dwa zadania oparte na arkuszach CKE: z terminu dodatkowego w czerwcu 2025 roku i z poprawki w sierpniu 2023 roku. Polecenia i odpowiedzi są podane własnymi słowami, a fragmenty tekstu – w przekładzie Morawskiego, tak jak w arkuszach.
O panie, mnie już od dawna się roi,
Że się bez bogów przy tym nie obeszło.
Milcz, jeśli nie chcesz wzbudzić mego gniewu,
I prócz starości ukazać głupoty.
Bo brednie pleciesz, mówiąc, że bogowie
O tego trupa na ziemi się troszczą.
Czyżby z szacunku, jako dobroczyńcę,
Jego pogrzebli, jego, co tu wtargnął,
Aby świątynie i ofiarne dary
Zburzyć, spustoszyć ich ziemię i prawa?
Czyż, według ciebie, bóstwa czczą zbrodniarzy?
O nie, przenigdy! Lecz tego tu miasta
Ludzie już dawno przeciw mnie szemrając
Głową wstrząsali i jarzmem ukrycie
Przeciw mym rządom i mojej osobie.
Zadanie maturalne: czerwiec 2025, zadanie 7 (0–1 pkt)
Hybris to w tragedii greckiej pycha i zuchwałość bohatera, która zaślepia go i nie pozwala trafnie ocenić własnej sytuacji. Wyjaśnij, na czym polega hybris Kreona. Odwołaj się do powyższego fragmentu i do całego dramatu.
Słów: 0
Jak oceniała CKE
- 1 pkt: poprawne wyjaśnienie, które odnosi się zarówno do fragmentu, jak i do całego dramatu.
- 0 pkt: odpowiedź, która pomija jeden z tych elementów, jest niepełna albo zawiera błąd rzeczowy dotyczący lektury.
W przykładowych odpowiedziach CKE powtarzają się dwie myśli: Kreon nie dopuszcza, że wola bogów może być inna niż jego własna, i uważa, że jako władca może decydować o sprawach należących do bogów (odmowa pochówku za zdradę). Zakończenie tragedii pokazuje, jak bardzo się mylił.
Przykładowa odpowiedź
Hybris Kreona polega na tym, że uznaje swój ukaz za zgodny z wolą bogów i nie dopuszcza myśli o pomyłce. Gdy przodownik chóru sugeruje, że pochówek mógł być sprawą bogów, Kreon każe mu milczeć i szuka spisku przeciw sobie. Trwa w tej pysze aż do przestrogi Tyrezjasza, a gdy wreszcie ustępuje, jest za późno – giną Antygona, Hajmon i Eurydyka.
Ile punktów dałby ci egzaminator?
Szczęśliwy, kogo w życiu klęski nie dosięgły,
Bo skoro bóg potrząśnie domowymi węgły,
Z jednego gromu cały szereg nieci,
Po ojcach godzi i w dzieci.
Słowniczek: węgły – narożniki, fundamenty domu; nieci – rozpala, wywołuje.
Zadanie maturalne: sierpień 2023, zadanie 6 (0–1 pkt)
Jaką funkcję pełni ta wypowiedź chóru?
Chór nie mówi tu o konkretnym zdarzeniu, lecz formułuje prawidłowość: nieszczęście, które spada na ród, dosięga kolejnych pokoleń. To myśl o fatum rodu Labdakidów – Edyp, jego synowie, teraz Antygona. Przyda ci się przy pytaniu jawnym „Człowiek wobec przeznaczenia”.
Kommos
Pożegnanie ze słońcem
Antygonę prowadzą do skalnego grobowca, w którym Kreon każe ją zamknąć żywą. Jej lament to kommos – pieśń żałobna, w której bohaterka i chór odpowiadają sobie nawzajem. Dziewczyna, która przed chwilą rzucała królowi wyzwanie, teraz żegna się z życiem.
Patrzcie, o patrzcie, wy ziemi tej dzieci,
Na mnie, kroczącą w smutne śmierci cienie,
Oglądającą ostatnie promienie
Słońca, co nigdy już mi nie zaświeci,
Bo mnie Hadesa dziś ręka śmiertelna
Do Acherontu bladych wiedzie włości.
Ani zaznałam miłości,
Ani mi zabrzmi żadna pieśń weselna;
Ale na zimne Acherontu łoże
Ciało nieszczęsne me złożę.
[…] Chór odpowiada, że Antygona idzie do krainy zmarłych z własnej woli i w chwale. Ona szuka porównania dla swojego losu:
Słyszałam niegdyś o frygijskiej Niobie,
Córce Tantala, i jej strasznym zgonie.
Że skamieniała w swej niemej żałobie
I odtąd ciągle we łzach bólu tonie.
Skała owiła ją jak bujne bluszcze.
A na jej szczytach śnieg miecie, deszcz pluszcze;
Rozpaczy łkaniem zroszone jej łono —
Mnie też kamienną pościel przeznaczono.
Słowniczek: Acheront – rzeka w krainie zmarłych; włości – posiadłości, kraina; łono – pierś, wnętrze.
Kontekst mitologiczny (1 pkt)
Antygona porównuje się do Niobe. Kim była ta postać z mitologii greckiej?
Niobe chełpiła się, że ma więcej dzieci niż Latona, matka Apollina i Artemidy. Rodzeństwo bogów zabiło z łuków wszystkie jej dzieci, a Zeus zamienił zrozpaczoną matkę w skałę, po której wiecznie spływają łzy. Antygonę też czeka „kamienna pościel”. Mit znajdziesz w „Mitologii” Jana Parandowskiego – to także lektura obowiązkowa, więc takie powiązanie jest cennym kontekstem. Pozostałe opisy dotyczą Echo, Persefony i Kasandry.
Kreacja bohaterki (1 pkt)
Co ten fragment wnosi do obrazu Antygony w porównaniu ze sceną przesłuchania?
Antygona nie wycofuje się ze swojego czynu, ale żałuje utraconej przyszłości: nie zaznała miłości ani wesela. To ważne przy interpretacji – bohaterka nie jest posągiem, tylko młodą osobą, która świadomie płaci ogromną cenę. Zwróć uwagę na porównanie do Niobe: chór zauważa zresztą, że Niobe była z rodu bogów, a Antygona jest śmiertelna.
Exodos
Upadek Kreona
Ślepy wróżbita Tyrezjasz mówi Kreonowi, że bogowie odrzucają ofiary miasta, i zapowiada nieszczęście w jego domu. Król po raz pierwszy się łamie. O tym, co wydarzyło się potem, widzowie nie dowiadują się ze sceny, lecz z ust posłańca.
Przebieg wydarzeń (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia z końca tragedii we właściwej kolejności. Uważaj: to miejsce, w którym łatwo o błąd rzeczowy.
- Ciało Polinejkesa zostaje obmyte, spalone i pochowane.
- Eurydyka, usłyszawszy relację posłańca, odbiera sobie życie.
- Tyrezjasz ostrzega Kreona, że bogowie odrzucają ofiary miasta.
- Hajmon rzuca się z mieczem na ojca, a potem przebija się sam.
- Kreon zmienia zdanie i postanawia sam naprawić swój błąd.
- W skalnym grobowcu Kreon i słudzy znajdują martwą Antygonę i Hajmona przy jej ciele.
Pułapka: Kreon najpierw grzebie Polinejkesa, a dopiero potem idzie do grobowca Antygony. Gdyby zrobił to w odwrotnej kolejności, może zdążyłby ją uratować – Sofokles nie mówi tego wprost, ale ta kolejność czyni tragedię jeszcze bardziej gorzką.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Dlaczego widz nie ogląda śmierci Antygony, Hajmona i Eurydyki na scenie?
Konwencja tragedii greckiej nie pokazywała przemocy i śmierci wprost. Zamiast tego pojawia się posłaniec, a jego opowieść działa na wyobraźnię – i pozwala zachować jedność miejsca, bo akcja nie opuszcza placu przed pałacem.
Wiedźcie mnie, sługi, uchodźcie stąd ze mną,
Mnie, który syna zabiłem wbrew woli
I tamtą. Biada! Aż w oczach mi ciemno.
Dokąd się zwrócić, gdzie spojrzeć w niedoli?
Wszystko mi łamie się w ręku,
Los mnie powalił, pełen burz i lęku.
Nad szczęścia błysk, co złudą mar,
Najwyższy skarb rozumu dar.
A wyzwie ten niechybny sąd,
Kto bogów lży i wali rząd.
I ześlą oni swą zemstę i kary
Na pychę słowa w człowieku,
I w klęsk odmęcie rozumu i miary
W późnym nauczą go wieku.
Słowniczek: „tamtą” – Eurydykę; złuda mar – złudzenie; lży – znieważa; wali rząd – burzy porządek; odmęt – wir, głębina.
Interpretacja (1 pkt)
Jaka myśl zamyka tragedię?
Chór streszcza lekcję Kreona: kto znieważa bogów i burzy porządek, zostanie ukarany, a rozumu i miary nauczy się dopiero w klęsce, „w późnym wieku”. To gotowy materiał do zagadnienia hybris.
Zadanie maturalne (0–2 pkt)
Arystoteles w „Poetyce” pisał, że tragedia, wzbudzając litość i trwogę, prowadzi do oczyszczenia z tych uczuć, czyli katharsis. Czy „Antygona” umożliwia widzowi takie przeżycie? Uzasadnij odpowiedź, przywołując jedną sytuację z tragedii.
Zadanie wzorowane na próbnym arkuszu CKE z 2022 roku; kryteria poniżej opracowano na potrzeby tej lekcji.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: jasne stanowisko i uzasadnienie, które odwołuje się do pojęć litości i trwogi.
- 1 pkt: trafnie przywołana sytuacja z „Antygony”, powiązana z tym uzasadnieniem.
- Błąd rzeczowy dotyczący lektury (np. pomylenie losów bohaterów) oznacza 0 pkt za całe zadanie.
Przykładowa odpowiedź
Tak. Litość budzi Antygona – młoda dziewczyna skazana za pochowanie brata, która idąc do grobowca żałuje, że nie zaznała miłości ani wesela. Trwogę budzi los Kreona: w ciągu jednego dnia potężny władca traci syna i żonę, bo za późno uznał swój błąd. Widz, przeżywając te uczucia, rozumie, dokąd prowadzą pycha i upór.
Ile punktów sobie dajesz?
Warsztat
Piszesz ty
W wypracowaniu na poziomie podstawowym (co najmniej 300 wyrazów) musisz odwołać się do lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego oraz wykorzystać dwa konteksty. CKE sprawdza też coś, o czym łatwo zapomnieć: przynajmniej jedno zdanie o lekturze obowiązkowej musi być analityczne, a nie tylko informacyjne. Samo streszczenie nie jest argumentem.
Zdanie analityczne czy informacyjne? (6 pkt)
Zdanie informacyjne podaje fakt. Zdanie analityczne coś z tego faktu wyprowadza: interpretuje, ocenia, łączy z problemem. Oceń każde zdanie.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Temat: Czy prawo ustanowione przez władzę zawsze trzeba szanować? Napisz jeden akapit z rozwinięcia wypracowania, oparty na „Antygonie”.
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Pierwsze zdanie to argument (myśl), a nie informacja o lekturze.
- Jest co najmniej jedno zdanie analityczne o „Antygonie”.
- Nie streszczasz – przywołujesz tylko te zdarzenia, które dowodzą argumentu.
- Jest kontekst, który coś pogłębia (biblijny, filozoficzny, historyczny…), a nie tylko data czy nazwisko.
- Ostatnie zdanie wraca do tematu i domyka myśl.
- Cytat w cudzysłowie musi być dokładny – błędny cytat to błąd rzeczowy.
Przykład
Prawo ustanowione przez władzę traci moc, gdy żąda od człowieka naruszenia norm, które wspólnota uznaje za święte. Dowodzi tego „Antygona” Sofoklesa. Kreon zakazuje pochówku Polinejkesa, by pokazać, że zdrajca nie zasługuje na cześć, lecz jego ukaz wkracza w obszar zastrzeżony dla bogów – dla Greków pogrzeb był religijnym obowiązkiem wobec zmarłego. Antygona łamie zakaz nie z przekory, ale z przekonania, że „święte prawa boże” są wieczne, a rozkaz człowieka przemija. Sofokles nie rozstrzyga sporu łatwo: bohaterka ginie, lecz upór Kreona zostaje ukarany śmiercią syna i żony. Podobny wybór zna Biblia – apostołowie przed Sanhedrynem odpowiadają, że trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi. Władza zasługuje więc na posłuszeństwo dopóty, dopóki nie każe człowiekowi zdradzić sumienia.
Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym
Na rozszerzeniu piszesz co najmniej 400 wyrazów i odwołujesz się do trzech utworów literackich (w tym lektury obowiązkowej) oraz jednego kontekstu. W terminie dodatkowym w czerwcu 2025 roku jeden z tematów dotyczył tego, jak literatura przedstawia konflikt tragiczny i jaką funkcję pełni dany sposób ukazania tragizmu – „Antygona” to dla takiego tematu naturalny punkt wyjścia.
Pytanie na później: co zostaje z tragizmu, gdy spór o pochówek toczą bezdomni w nowojorskim parku? Tak jest w „Antygonie w Nowym Jorku” Janusza Głowackiego, lekturze z zakresu rozszerzonego.
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj, słuchaj, sprawdzaj
Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście. Przeczytaj całą tragedię – jest krótka – a potem wróć do zadań.
- Wolne Lektury: Sofokles, „Antygona”Pełny tekst w przekładzie Kazimierza Morawskiego z przypisami; do czytania online i pobrania.
- Wolne Lektury na YouTube: „Antygona”, cały audiobookDobre na drogę do szkoły – tragedia w całości, czytana na głos.
- Lekturek na YouTube: „Antygona”Krótkie przypomnienie przebiegu akcji – najlepiej obejrzeć po lekturze. Cały kanał: youtube.com/@lekturek.
- Wydawnictwo GREG: mapa myśli do „Antygony”Budowa tragedii, drzewo rodu, racje bohaterów – do wydruku (PDF).
- CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyLista lektur, opis testu historycznoliterackiego, zasady oceniania wypracowania i matury ustnej. Jest też informator dla poziomu rozszerzonego.
- Arkusz CKE, czerwiec 2025, poziom podstawowyZadanie 7 o hybris Kreona. Zasady oceniania.
- Arkusz CKE, sierpień 2023, poziom podstawowyZadanie 6 o funkcji pieśni chóru.
- Encyklopedia PWN: SofoklesRzetelne fakty o życiu i twórczości autora.