Wstęp
Czym jest mit
Jan Parandowski (1895–1978), pisarz i tłumacz „Odysei”, wydał „Mitologię” w 1924 roku. Nie wymyślał mitów – zebrał rozproszone przekazy Homera, Hezjoda, tragików i Owidiusza i opowiedział je na nowo, piękną, plastyczną prozą. Od stu lat to dla polskich czytelników pierwsze spotkanie z Olimpem. Na maturze obowiązuje część pierwsza: Grecja.
Parandowski zaczyna od prostej definicji, a na końcu wstępu wyjaśnia, dlaczego mity przetrwały: Grecy stworzyli w nich zbiór tematów, motywów i symboli, po które artyści sięgają do dziś.
Mitologia jest zbiorem baśni o bogach i bohaterach.
Mit to opowieść o bogach, herosach i początkach świata, w którą dana wspólnota wierzyła. Mity wyjaśniały świat (skąd pory roku, skąd trzęsienia ziemi), porządkowały wierzenia (jak czcić bogów) i podawały wzorce (jak żyć, czego się wystrzegać). Dla nas są przede wszystkim skarbnicą archetypów – pierwowzorów postaw, do których literatura wraca od tysięcy lat: Prometeusz-buntownik, Demeter-matka, Ikar-marzyciel, Syzyf-skazaniec, Herakles-siłacz.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Sprawdź, co wiesz o książce i jej autorze.
Rodzaje mitów (6 pkt)
Mity kosmogoniczne opowiadają o powstaniu świata, teogoniczne – o narodzinach bogów, antropogeniczne – o powstaniu człowieka, heroiczne – o herosach. Część mitów tłumaczy też zjawiska przyrody. Przypisz każdy wątek: czy opowiada o powstaniu świata i bogów, o powstaniu człowieka, wyjaśnia zjawisko przyrody, czy mówi o czynach herosa?
Mit kosmogoniczny
Narodziny świata
Grecy nie mieli jednej świętej księgi. Opowieść o początku świata najpełniej podał poeta Hezjod w „Teogonii”. Parandowski zaczyna od pytania, na które nikt nie zna odpowiedzi.
Na początku jest Chaos. Parandowski przyznaje, że nikt nie wie dokładnie, czym był. Większość podań opisuje go jako ciemną, nieuporządkowaną otchłań, w której mieszają się ziemia, woda, ogień i powietrze, a w środku kryją się zarodki przyszłego świata. Z tej otchłani wyłania się pierwsza para bogów: Uranos, czyli Niebo, i Gaja, czyli Ziemia.
Na początku był Chaos.
Trzy pokolenia władców: Uranos brzydzi się swoimi dziećmi – tytanami, cyklopami i sturękimi – i strąca je do Tartaru. Gaja buntuje najmłodszego z tytanów, Kronosa, który żelaznym sierpem okalecza ojca i przejmuje władzę. Z krwi Uranosa rodzą się Erynie, boginie zemsty. Kronos pamięta jednak przepowiednię, że i jego obali syn.
.jpg?width=700)
Kronos boi się, że któreś z dzieci odbierze mu władzę, tak jak on odebrał ją ojcu. Dlatego połyka każde dziecko, które urodzi jego żona Reja. Tak znika pięcioro rodzeństwa. Przy szóstym dziecku Reja oszukuje męża: zamiast niemowlęcia daje mu do połknięcia kamień owinięty w pieluszki.
Reja podała Kronosowi kamień zawinięty w pieluszki.
Co dalej: ocalały syn to Dzeus. Wychowany w grocie na Krecie, karmiony mlekiem kozy Amaltei (z jej złamanego rogu powstaje róg obfitości), dorasta i zmusza ojca, by zwrócił połknięte rodzeństwo: Hadesa, Posejdona, Herę, Demeter i Hestię. Dziesięć lat trwa wojna z tytanami. Wygrywają ją pioruny Dzeusa. Potem bogowie odpierają atak gigantów – i to z pomocą śmiertelnika, Heraklesa. Z chaosu wyłania się wreszcie kosmos, czyli ład.
Od chaosu do Olimpu (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia we właściwej kolejności.
- Kronos połyka swoje dzieci.
- Z otchłani wyłaniają się Uranos i Gaja.
- Bogowie z pomocą Heraklesa pokonują gigantów.
- Uranos strąca tytanów, cyklopów i sturękich do Tartaru.
- Reja ukrywa małego Dzeusa w grocie na Krecie.
- Istnieje tylko Chaos – ciemna, nieuporządkowana otchłań.
- Dzeus wygrywa dziesięcioletnią wojnę z tytanami.
- Kronos okalecza Uranosa i przejmuje władzę.
Zapamiętaj ciąg: Chaos → Uranos i Gaja → Kronos i Reja → Dzeus. Każde kolejne pokolenie zdobywa władzę przemocą wobec ojca.
Interpretacja (1 pkt)
Jaki wzór powtarza się w dziejach trzech pokoleń bogów?
Uranos więzi dzieci w Tartarze, Kronos je połyka – i obaj zostają obaleni przez syna. Świat rodzi się w walce, a ład (kosmos) wygrywa z chaosem dopiero po zwycięstwie Dzeusa. Ten wzór – syn przeciw ojcu, władza, która sama sprowadza swój upadek – powraca potem w tragedii greckiej i w „Makbecie”.
Człowiek i cztery wieki
Ludzie, pisze Parandowski, byli już na ziemi, gdy bogowie walczyli o władzę. Najchętniej opowiadano baśń o czterech wiekach: złotym (za Kronosa, bez trudu i starości), srebrnym (ludzie dumni i bezbożni), brązowym (wiek wojowników i herosów, takich jak Herakles) i żelaznym, który trwa do dzisiaj. Według innego podania człowieka stworzył tytan Prometeusz.
Według jednego z podań człowieka stworzył tytan Prometeusz: ulepił go z gliny zmieszanej ze łzami, a duszę dał mu z niebiańskiego ognia, którego kilka iskier ukradł z rydwanu słońca. Za tę kradzież Dzeus każe przykuć go do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjada mu wątrobę. Parandowski widzi w Prometeuszu jedną z najszlachetniejszych postaci mitologii:
bóg, który cierpiał przez miłość dla ludzi
Do pytania jawnego nr 4 (1 pkt)
Dlaczego Prometeusz jest dobrym przykładem do zagadnienia „Poświęcenie się w imię wyższych wartości”?
Od Prometeusza pochodzi pojęcie prometeizmu: buntu przeciw silniejszemu w imię dobra innych, połączonego z gotowością na cierpienie. To most do Konrada z III części „Dziadów”. Uwaga na pułapkę: z Pandorą ożenił się jego brat Epimeteusz, nie Prometeusz.
Bogowie ziemscy
Demeter i Persefona
Demeter to bogini urodzaju, „gleba-matka”. Jej córka Persefona (zwana też Korą, czyli „córką”) zostaje porwana przez Hadesa, władcę podziemi. Parandowski zaczyna tę opowieść nie od porwania, lecz od rozpaczy matki.
.jpg?width=700)
Opowieść otwiera obraz matki w żałobie: Demeter idzie w podartej szacie, z włosami pełnymi popiołu, a kłosy i mak więdną jej w dłoniach. Potem cofamy się do porwania. Demeter zostawiła córkę na łące i zakazała jej zrywać narcyzy. Ziemia wydała jednak niezwykły kwiat o stu kwiatach na jednej łodydze. Persefona zerwała go ukradkiem, odurzył ją jego zapach i wtedy ziemia się rozstąpiła: Hades porwał ją na wozie zaprzężonym w czarne konie.
idzie żałobna i smutna starożytna mater dolorosa – Demeter
Demeter szuka córki przez dziewięć dni i nocy po całym świecie. Przebrana za staruszkę trafia do Eleuzis, na dwór króla Keleosa. Gdy poznaje prawdę o porwaniu, odwraca się od bogów i okrywa ziemię żałobą: zboże nie rośnie, ludzi dręczy głód, na ołtarzach gaśnie ogień. Dzeus każe Hadesowi oddać Persefonę. Hades się zgadza, ale na pożegnanie daje jej owoc granatu. Persefona zjada kilka ziarenek i nie wie, że w ten sposób na zawsze wiąże się z podziemiem: co roku musi wracać do męża na trzy miesiące. Parandowski widzi w tej historii rytm całej przyrody, jej rozkwit i obumieranie.
W tej legendzie zawiera się całe życie ziemi
Gotowe konteksty: Parandowski sam przypomina, że pożegnanie matki z córką to „jedna z najpiękniejszych scen” „Nocy listopadowej” Wyspiańskiego. Określenie mater dolorosa (łac. matka bolesna) łączy Demeter z Maryją pod krzyżem z „Lamentu świętokrzyskiego”. Na pamiątkę wędrówki bogini w Eleuzis odprawiano misteria eleuzyjskie – tajemne obrzędy, które obiecywały wtajemniczonym lepszy los po śmierci.
Funkcja mitu (1 pkt)
Co mit o Demeter i Persefonie wyjaśniał Grekom?
To mit o funkcji poznawczej: tłumaczy zmiany pór roku. Ale nie tylko – jest też opowieścią o miłości matki, która dla dziecka gotowa jest zatrzymać cały świat.
Sprawdź się (1 pkt)
Dlaczego Persefona co roku musi wracać do Hadesu?
To podstęp Hadesa. Narcyz był przyczyną porwania, ale wieczny powrót do podziemi sprawiły ziarnka granatu. U Parandowskiego Persefona spędza w Hadesie trzy miesiące w roku.
Do pytania jawnego nr 6 (1 pkt)
Jak mit o Demeter można wykorzystać w zagadnieniu „Miłość silniejsza niż śmierć”?
Miłość matki wygrywa ze śmiercią połowicznie: Persefona wraca, ale co roku musi znów odejść. To dobry kontrapunkt do mitu o Orfeuszu i Eurydyce (miłość przegrywa) i o Alkestis, którą Herakles wyrywa Śmierci (miłość wygrywa) – o niej przeczytasz w części o Heraklesie.
Legendy kreteńskie
Dedal i Ikar
Ateńczyk Dedal to genialny artysta i wynalazca. Dla króla Krety Minosa zbudował labirynt, w którym zamknięto Minotaura. Minos nie chce go wypuścić z wyspy: Dedal zna zbyt wiele tajemnic państwowych. Wtedy wynalazca znajduje drogę, której nikt nie strzeże – przez powietrze.
Dedal wymyśla ucieczkę, której nikt się nie spodziewa: z ptasich piór sklejonych woskiem robi skrzydła dla siebie i dla syna. Przed startem przestrzega Ikara, żeby nie leciał za wysoko, bo słońce roztopi wosk, ani za nisko, bo pióra nasiąkną wodą. Gdy lecą nad morzem, rybak, pasterz i oracz podnoszą głowy i z podziwem patrzą na ludzi, którzy wydarli ptakom tajemnicę lotu. Ikar jednak, zachwycony lotem, zapomina o przestrogach i wznosi się coraz wyżej. Wosk topnieje, pióra opadają, chłopiec spada i ginie. Ojciec długo szuka i znajduje tylko jego szczątki.
Pamiętaj, synu, żebyś zawsze latał środkiem, między morzem a niebem.
Polski akcent: Parandowski przytacza przestrogę, którą Sebastian Fabian Klonowic zapisał we „Flisie” (1595): „Dał ci Ikarus znać swym testamentem, / Byś się nie bawił cudzym elementem…”. Wyspę, na którą spadł Ikar, nazwano Ikarią, a morze wokół niej – Ikaryjskim. Dedal dotarł na Sycylię i dożył głębokiej starości.
Dwie postawy (6 pkt)
Ojciec i syn stali się archetypami dwóch postaw wobec świata. Przypisz każde zdanie.
Interpretacja (1 pkt)
Co w języku symboli oznacza rada Dedala, by latać „środkiem, między morzem a niebem”?
Grecy nazywali przekroczenie miary hybris (pychą), a jej następstwem była kara. Rzymski poeta Horacy opiewał „złoty środek” (aurea mediocritas), a za nim Jan Kochanowski. Ikar nie zginął dlatego, że chciał latać – zginął, bo zapomniał o mierze.
Mit i obraz (0–2 pkt)
U Parandowskiego rybak, pasterz i oracz z podziwem patrzą w niebo. Spójrz na obraz Bruegla: co robią ci sami ludzie? Jak obraz zmienia sens mitu?
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: trafne porównanie – w micie ludzie podziwiają lot, na obrazie nikt nie zauważa upadku.
- 1 pkt: wniosek o sensie tej zmiany.
Przykład
W „Mitologii” lot Dedala i Ikara to cud, na który patrzą wszyscy: rybak, pasterz i oracz podnoszą oczy ku niebu. Na obrazie Bruegla te same postacie pochylają głowy nad własną pracą. Oracz prowadzi pług, pasterz patrzy w inną stronę, statek płynie dalej, a z morza wystają tylko nogi tonącego chłopca. Malarz przenosi akcent z bohatera na świat, który toczy się dalej: tragedia jednostki nie obchodzi tłumu zajętego codziennością. Ten pomysł podjęli potem W. H. Auden w wierszu „Musée des Beaux Arts” i Jarosław Iwaszkiewicz w opowiadaniu „Ikar”, gdzie chłopca w okupowanej Warszawie porywają Niemcy, a nikt tego nie widzi.
Ile punktów sobie dajesz?
Legendy korynckie
Syzyf
Syzyf założył Korynt i uczynił go bogatym miastem portowym. Był ulubieńcem bogów: Dzeus zapraszał go na uczty na Olimpie, a nektar i ambrozja trzymały go w zdrowiu mimo lat. Miał jednak jedną wadę.
Syzyf ma słabość do plotek i pewnego dnia zdradza ludziom sekret Dzeusa. Bóg wysyła po niego Tanatosa, boga śmierci, ale przebiegły król czeka na niego w zasadzce, zakuwa go w kajdany i zamyka w piwnicy. Przez ten czas ludzie przestają umierać, jak w góralskiej „Sabałowej bajce”. Dopiero Ares uwalnia Tanatosa i Syzyf umiera. Wcześniej jednak każe żonie nie urządzać mu pogrzebu, a w podziemiu skarży się na nią i dostaje zgodę na powrót na ziemię, żeby to załatwić. Z podziemia już nie wraca. Po latach Tanatos zaskakuje go i zabiera do Hadesu. Tam Syzyf dostaje karę: ma wtoczyć ogromny kamień na stromą górę, a głaz za każdym razem spada tuż przed szczytem.
Już jest Syzyf bliski celu i zawsze coś mu kamień z rąk wyrywa
Dwa odczytania: u Parandowskiego Syzyf jest sprytnym oszustem, a jego kara – sprawiedliwą odpłatą za przechytrzenie bogów i śmierci. „Sabałowa bajka” to aluzja do opowiadania Sienkiewicza, w którym góral zamyka Śmierć w pniu wierzby i ludzie też przestają umierać. W XX wieku Albert Camus w eseju „Mit Syzyfa” (1942) zrobił z niego bohatera absurdu: człowieka, który zna bezsens swojego trudu, a mimo to nie rezygnuje. Esej kończy się zdaniem: „Trzeba wyobrażać sobie Syzyfa szczęśliwym”.
Uwaga na pułapkę (1 pkt)
Za co według Parandowskiego bogowie skazali Syzyfa na wtaczanie głazu?
Wersja z Eginą pojawia się u Camusa i w innych opracowaniach, ale nie u Parandowskiego. U niego chodzi o „jakiś sekret Dzeusa” i całą serię podstępów. Ogień ukradł Prometeusz. Na maturze odwołuj się do wersji z lektury.
Kontekst (1 pkt)
Czym różni się Syzyf Camusa od Syzyfa z „Mitologii”?
Parandowski opowiada mit o winie i karze. Camus czyta go jako obraz ludzkiej kondycji: każdy z nas codziennie „wtacza swój kamień”. Taki kontekst filozoficzny świetnie sprawdza się w zagadnieniu nr 5 („Problematyka winy i kary”) i w tematach o sensie pracy i cierpienia.
Bohaterowie
Herakles
Herakles, syn Dzeusa i śmiertelnej królowej Alkmeny, to najsłynniejszy heros Grecji. Od kołyski ściga go nienawiść Hery, prawowitej żony Dzeusa. Jako niemowlę dusi dwa węże, które bogini wysłała, by go zabiły. Ale jego historia nie jest tylko opowieścią o sile – to przede wszystkim opowieść o winie i pokucie.
Pewnego dnia, przy składaniu ofiary, Heraklesa ogarnia szaleństwo zesłane przez Herę. Nie wiedząc, co robi, zabija żonę i dzieci. Gdy odzyskuje rozum, idzie do wyroczni w Delfach. Pytia każe mu odpokutować winę służbą u króla Myken, Eurysteusa, i wykonać dwanaście prac. Eurysteus jest tchórzem: tak boi się bohatera, że nie wpuszcza go do miasta i chowa się w spiżowej kryjówce. Ostatnią pracą ma być sprowadzenie Cerbera z podziemia. Herakles przez chwilę myśli o tym, że chciałby jeszcze żyć i odpocząć, ale szybko odpędza te myśli.
Przecież to już dwunasta praca – ostatnia. Spełni, co mu nakazano.
Dwanaście prac Heraklesa (w kolejności Parandowskiego)
- Lew nemejski – jego skóry nie przebije żelazo, więc Herakles osacza go w jamie i dusi.
- Hydra lernejska – za każdą uciętą głowę odrastają trzy; pomaga dopiero wypalanie ran.
- Łania ceryntyjska o złotym porożu – gonił ją cały rok, by jej nie zranić.
- Dzik erymantejski – zapędzony w głęboki śnieg.
- Stajnia Augiasza – oczyszczona w jeden dzień rzeką skierowaną przez obory.
- Ptaki stymfalijskie o żelaznych dziobach – wypłoszone spiżowymi grzechotkami od Ateny.
- Byk kreteński – przyniesiony żywcem na barkach.
- Klacze Diomedesa, karmione ludzkim mięsem.
- Pas Hipolity, królowej Amazonek.
- Woły Gerionesa – po drodze stawia „słupy Heraklesa” (dziś Gibraltar).
- Złote jabłka Hesperyd – zdobyte podstępem na tytanie Atlasie.
- Cerber z Hadesu.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Sprawdź, czy dobrze znasz prace Heraklesa.
Do pytania jawnego nr 5 (1 pkt)
Czym w historii Heraklesa jest dwanaście prac?
To najważniejszy klucz do Heraklesa na maturze. Zbrodnię popełnił nieświadomie, a jednak przyjmuje odpowiedzialność i odpokutowuje ją latami trudu. Parandowski pisze, że Herakles był uległy, „wiedząc, że spełnia pokutę za dzieciobójstwo”. Porównaj go z Syzyfem: obaj są karani pracą, ale Syzyf za podstęp, a Herakles – przez pokutę – dochodzi do oczyszczenia.
Herakles i Śmierć: Alkestis
Gdy król Admetos umiera, bogowie godzą się go oszczędzić, jeśli ktoś odda za niego życie. Starzy rodzice odmawiają. Zgadza się tylko jego młoda żona.
Król Admetos może uniknąć śmierci, jeśli ktoś umrze za niego. Odmawiają nawet jego starzy rodzice. Zgadza się dopiero młoda żona, Alkestis: ona umiera, a Admetos wraca do zdrowia. Herakles, w drodze po klacze Diomedesa, przypadkiem zatrzymuje się w domu żałoby. Gdy poznaje prawdę, biegnie do grobu, chwyta Tanatosa w ramiona i zapowiada, że
nie puści, póki mu ten nie odda Alkestis całej i zdrowej
Do pytania jawnego nr 6 (1 pkt)
Dlaczego historia Alkestis pasuje do zagadnienia „Miłość silniejsza niż śmierć”?
Alkestis to jedyny w tej lekcji mit, w którym miłość naprawdę pokonuje śmierć. Zestaw ją z Orfeuszem (schodzi po Eurydykę do Hadesu, ale ogląda się i traci ją na zawsze) i z Demeter (odzyskuje córkę tylko na część roku). Pasuje też do zagadnienia nr 4 – o poświęceniu.
Śmierć i apoteoza
Herakles żeni się z Dejanirą. Umierający centaur Nessos, którego bohater zastrzelił, gdy ten porywał Dejanirę, podsuwa jej swoją krew jako „lekarstwo”, które zapewni jej wierność męża. Zazdrosna Dejanira zanurza w niej koszulę Heraklesa – a krew okazuje się trucizną.
Centaur Nessos, zabity przez Heraklesa, mści się zza grobu: jego zatruta krew sprawia, że szata, którą bohater dostaje od żony, pali mu ciało. Umierający Herakles wchodzi na wysoką górę, sam układa sobie stos, rozkłada na nim skórę lwa, pod głowę kładzie maczugę i kładzie się, by spłonąć żywcem. Wtedy z nieba uderza grom, a chmura unosi go na Olimp. Dzeus czyni syna nieśmiertelnym, a Hera porzuca gniew i daje mu za żonę swoją córkę Hebe, boginię młodości. Parandowski kończy:
Stał się symbolem ludzkości pracowitej i cierpiącej, symbolem trudu i nieugiętej wytrwałości.
Kontekst polski: Parandowski przypomina, że Mickiewicz wziął Heraklesa za wzór odwagi w „Odzie do młodości”: „Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał Hydrze, / Ten młody zdusi Centaury…”. Apoteoza to wyniesienie człowieka do rangi boga – Herakles jako jedyny z herosów trafia na Olimp.
Losy Heraklesa (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia we właściwej kolejności.
- Wyrocznia delficka każe mu służyć Eurysteusowi.
- Dejanira daje mu koszulę nasączoną krwią Nessosa.
- Jako niemowlę dusi węże wysłane przez Herę.
- Jako ostatnią pracę wyprowadza Cerbera z Hadesu.
- W nagłym szaleństwie zabija żonę i dzieci.
- Płonie na stosie, a Dzeus zabiera go na Olimp.
- Pomaga królowi Teb wygrać wojnę i dostaje za żonę jego córkę.
- Za zabójstwo i splądrowanie świątyni w Delfach trzy lata służy królowej Omfali.
Zauważ rytm tej biografii: wina → pokuta → kolejna wina → kolejna pokuta → oczyszczenie i nieśmiertelność. Herakles nie jest bohaterem bez skazy – jest bohaterem, który za swoje winy płaci.
Mit w języku
Syzyfowa praca i róg obfitości
Mity żyją nie tylko w literaturze i malarstwie, ale też w zwykłej polszczyźnie. Używasz ich codziennie, często o tym nie wiedząc. Na maturze związek frazeologiczny z mitologii to szybki i pewny kontekst – pod warunkiem, że znasz jego źródło.
Frazeologia: prawda czy fałsz? (6 pkt)
Oceń, czy znaczenie i pochodzenie związku są podane poprawnie.
Warsztat
Piszesz ty
„Mitologia” to lektura obowiązkowa, więc możesz na niej oprzeć wypracowanie. Pamiętaj jednak: mit to nie anegdota do streszczenia. Najwięcej zyskasz, gdy pokażesz, co mit znaczy i jak wraca w późniejszej kulturze.
Zdanie analityczne czy informacyjne? (6 pkt)
Zdanie informacyjne podaje fakt. Zdanie analityczne coś z tego faktu wyprowadza: interpretuje, ocenia, łączy z problemem. Oceń każde zdanie.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Temat: Czy warto przekraczać granice? Napisz jeden akapit z rozwinięcia wypracowania, oparty na „Mitologii” Parandowskiego.
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Pierwsze zdanie to argument, a nie informacja o micie.
- Jest co najmniej jedno zdanie analityczne o „Mitologii”.
- Przywołujesz tylko te zdarzenia, które dowodzą argumentu.
- Kontekst coś pogłębia (obraz Bruegla, Camus, „Oda do młodości”), a nie jest samą datą.
- Nie mylisz faktów: Ikar nie spada przez awarię skrzydeł, tylko dlatego, że zignorował przestrogę ojca.
Przykład
Przekraczanie granic może być wielkie, ale bez rozwagi kończy się upadkiem – tak przestrzega mit o Dedalu i Ikarze w „Mitologii” Parandowskiego. Dedal przekracza granicę ludzkich możliwości dzięki rozumowi: buduje skrzydła i każe synowi latać „środkiem, między morzem a niebem”. Ikar, „uniesiony zachwytem nad potęgą wynalazku”, wzbija się coraz wyżej i ginie. Zestawienie ojca i syna pokazuje, że mit nie potępia samego marzenia o lataniu, lecz brak miary: ta sama śmiałość, która w rękach doświadczonego wynalazcy prowadzi do wolności, w rękach zachwyconego młodzieńca prowadzi do śmierci. Bruegel na „Pejzażu z upadkiem Ikara” dopowiada gorzką puentę: świat nawet nie zauważa upadku. Dlatego granice warto przekraczać, ale tylko wtedy, gdy wie się, gdzie leży kolejna.
Na maturze ustnej (pytania jawne na lata 2026–2028)
Do „Mitologii” CKE przygotowała trzy zagadnienia. Każde kończy się poleceniem: Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
- 4. Poświęcenie się w imię wyższych wartości. (Prometeusz, Alkestis, Demeter)
- 5. Problematyka winy i kary. (Syzyf, Herakles, Ikar, Uranos i Kronos)
- 6. Miłość silniejsza niż śmierć. (Alkestis, Demeter i Persefona, Orfeusz i Eurydyka)
Poniżej zbudujesz szkielet odpowiedzi na zagadnienie nr 5.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Problematyka winy i kary. Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Mitologia w innych lekturach – gotowe konteksty
- Jan Kochanowski, „Treny” – w Trenie IV zrozpaczony ojciec przywołuje Niobe, matkę skamieniałą z bólu po stracie dzieci.
- Adam Mickiewicz, „Oda do młodości” – Herakles jako wzór młodzieńczej odwagi.
- Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III – Konrad jako bohater prometejski.
- Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – tytuł wprost z mitu.
- Jarosław Iwaszkiewicz, „Ikar” i obraz Bruegla – tragedia, której nikt nie zauważa.
- Albert Camus, „Mit Syzyfa” – Syzyf jako bohater absurdu.
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj i oglądaj
- ZPE: Narodziny świata po greckuZintegrowana Platforma Edukacyjna – mit kosmogoniczny w opracowaniu Parandowskiego.
- ZPE: Czy Syzyf jest silniejszy niż jego kamień?Syzyf u Parandowskiego i u Camusa.
- ZPE: Pierwsi lotnicy – Dedal i IkarMit, obraz Bruegla i początek opowiadania Iwaszkiewicza „Ikar”.
- ZPE: Wędrówka tropem HeraklesaHerakles w mitologii i kulturze popularnej.
- Wolne Lektury: Henryk Sienkiewicz, „Sabałowa bajka”Opowieść o uwięzionej Śmierci, do której nawiązuje Parandowski w micie o Syzyfie.
- CKE: Lista jawnych zadań do części ustnej 2026–2028Oficjalne brzmienie pytań nr 4–6.
- CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyZasady oceniania wypracowania i matury ustnej.