Kontekst
Ku pokrzepieniu serc
Sienkiewicz pisał „Potop” w latach 80. XIX wieku, dwadzieścia lat po klęsce powstania styczniowego. Polski nie było na mapie, a pozytywiści przekonywali, że czas zrywów minął. A jednak najpopularniejszą książką epoki została powieść o wojnie, szabli i bohaterstwie. Sienkiewicz pokazał czytelnikom chwilę, w której Rzeczpospolita była jeszcze w gorszym położeniu niż oni – zalana przez wroga, zdradzona przez własnych magnatów – i mimo to się podniosła. Na końcu Trylogii napisał wprost, że tworzył ją „dla pokrzepienia serc”.
Potop w pigułce: co się wydarzyło naprawdę
- Lipiec 1655 – wojska króla szwedzkiego Karola X Gustawa wkraczają do Wielkopolski. Pospolite ruszenie kapituluje pod Ujściem bez walki.
- Sierpień 1655 – hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł podpisuje w Kiejdanach ugodę ze Szwecją i oddaje Litwę pod szwedzką opiekę.
- Listopad–grudzień 1655 – klasztor na Jasnej Górze pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego wytrzymuje oblężenie. Wieść o obronie budzi opór w całym kraju.
- 1 kwietnia 1656 – król Jan Kazimierz składa we Lwowie śluby, oddając kraj pod opiekę Matki Bożej i obiecując poprawę losu chłopów.
- 1660 – pokój w Oliwie kończy wojnę. Kraj jest wyniszczony, ale ocalał.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Kto jest kim w „Potopie”?
„Potop” obowiązuje na maturze we fragmentach, ale los głównych bohaterów musisz znać. Pomylenie stron konfliktu – na przykład napisanie, że Kmicic do końca służył Radziwiłłowi – to błąd kardynalny, za który wypracowanie dostaje 0 punktów. Kliknij postać.
Bohaterowie fikcyjni
Postacie historyczne
Wybierz postać.
Słowniczek: chorąży – urząd ziemski i stopień wojskowy; buława – oznaka władzy pułkownika lub hetmana (rzucić buławę = wypowiedzieć posłuszeństwo); warchoł – szlachcic awanturnik, który nie szanuje prawa; Laudańszczyzna – okolica nad rzeką Laudą na Żmudzi, pełna szlacheckich zaścianków.
Sprawdź się (1 pkt)
Kim jest Babinicz, o którym w tomie II i III mówi cały kraj?
Nazwisko wziął od miasteczka Babinicze pod Orszą, które należało do Kmiciców. Pod nim zaczyna od zera: nikt nie wie, że ten bohater to „zdrajca” z Kiejdan. Prawda wychodzi na jaw dopiero w liście królewskim czytanym w Upicie.
Tom I
Zawadiaka z Orszy
Powieść zaczyna się od testamentu. Stary pułkownik Herakliusz Billewicz zapisuje wnuczkę Oleńkę synowi swojego przyjaciela, Andrzejowi Kmicicowi. Panna może odmówić tylko w jednym wypadku: gdyby kawaler okrył się hańbą. Kmicic przyjeżdża na Żmudź z kompanią hulaków – i bardzo szybko wystawia tę klauzulę na próbę.
Był na Żmudzi ród możny Billewiczów, od Mendoga się wywodzący, wielce skoligacony i w całym Rosieńskiem nad wszystkie inne szanowany.
[…] Kmicic sprowadza do Lubicza kompanów, którzy piją, strzelają do portretów przodków Billewiczów i obrażają laudańską szlachtę. Oleńka nie wytrzymuje:
— Dla Boga! […] niech sobie czynią, co chcą, ale nie tu, w Lubiczu… Niech będą, jacy chcą, ich to rzecz, ich szyje odpowiedzą, ale niech pana Kmicica nie podmawiają… do rozpusty… Wstyd! Hańba!…
Co dzieje się dalej: laudańska szlachta wycina kompanów Kmicica. On w odwecie pali zaścianek Wołmontowicze, a potem porywa Oleńkę. Odbija ją Wołodyjowski, który rani Kmicica w pojedynku – i zamiast go dobić, radzi mu zmazać winy służbą w wojsku hetmana Radziwiłła.
Interpretacja (1 pkt)
Jakim bohaterem jest Kmicic na początku powieści?
Kmicic ma dwie strony od pierwszej sceny: odwagę, fantazję i szczerość – ale też porywczość i pogardę dla prawa. Sienkiewicz celowo zaczyna od jego najgorszych czynów (Wołmontowicze, porwanie), żeby przemiana była tym mocniejsza. Na maturze to klasyczny przykład bohatera dynamicznego, który odkupia winy czynem.
Tom I
Zdrada w Kiejdanach
Kiejdany, siedziba Janusza Radziwiłła. Hetman wie, że następnego dnia ogłosi przejście na stronę Szwedów, i szuka człowieka, który go nie opuści. Wybiera Kmicica – młodego, wdzięcznego, zakochanego w nim jak w ojcu. To jedna z najważniejszych scen powieści: postawy wierności, zdrady i odwagi zderzają się w jednej sali.
Radziwiłł wstał, ruszył spiesznym krokiem do klęcznika i zerwawszy z niego krucyfiks, począł mówić gwałtownym, przytłumionym głosem:
— Na ten krzyż przysięgnij, że mnie nie opuścisz do śmierci!…
[…]
— Na tę mękę Chrystusa… przysięgam! […]
— Teraz jużeś mój…
Na uczcie hetman ogłasza ugodę ze Szwecją. Pułkownicy błagają go, by zerwał dokument. Radziwiłł odpowiada gniewem:
— Kto nie ze mną, ten przeciw mnie! Znałem was, wiedziałem, co będzie!… A wy wiedzcie, że miecz wisi nad waszymi głowami!…
[…]
Wtem Stankiewicz w uniesieniu rozpaczy wyciągnął pułkownikowską buławę zza pasa i cisnął ją z trzaskiem do nóg księcia. Drugi cisnął Mirski, trzeci Józefowicz, czwarty Hoszczyc, piąty, blady jak trup pan Wołodyjowski, szósty Oskierko […]
[…] Kmicic, związany przysięgą, nie rusza się z miejsca. Wyciąga ręce do Oleńki:
— Precz… zdrajco! — odpowiedziała dobitnie.
Interpretacja (1 pkt)
Dlaczego Kmicic nie rzuca buławy razem z innymi pułkownikami?
Radziwiłł wykorzystał najszlachetniejszą cechę Kmicica – wierność. Kmicic nie jest zdrajcą z wyrachowania: zostaje przy hetmanie z naiwności i z poczucia honoru. Dlatego jego wina jest tragiczna, a późniejsza przemiana wiarygodna. Na maturze odróżnij to od zdrady Radziwiłłów, którzy działają z ambicji i chciwości.
Po uczcie Radziwiłł tłumaczy Kmicicowi, że ugoda to tylko pozór:
— Nadeszły czasy gniewu bożego, czasy takich klęsk i takiego upadku, że zwykłymi sposoby już nam się nie podnieść z tej choroby […]. Chcę ratować ojczyznę, i wszystkie drogi, wszystkie sposoby do tego mi dobre… Rzym w chwilach klęski mianował dyktatorów — takiej, ba! większej, trwalszej władzy mi potrzeba…
Interpretacja (1 pkt)
Co zdradza ten monolog o prawdziwych pobudkach Radziwiłła?
Radziwiłł mówi jak mąż stanu, ale słowa „dyktator” i „wszystkie sposoby do tego mi dobre” zdradzają pychę i pragnienie korony. Sienkiewicz pokazuje mechanizm zdrady, która przebiera się za patriotyzm. Prawdę wyjawi później cyniczny Bogusław: dla Radziwiłłów Rzeczpospolita jest tylko środkiem do celu.
Tom II
Babinicz
Kmicic dowiaduje się prawdy z ust księcia Bogusława, który w szczerej rozmowie chwali się planami Radziwiłłów. Próbuje porwać księcia i dostarczyć go królowi, ale Bogusław się wyrywa i strzela mu w twarz. Ranny, ukryty w lesie, Kmicic rozumie, że w oczach całej Rzeczypospolitej jest zdrajcą. Tom II zaczyna się od jego rachunku sumienia.
Tu zgrzytnął pan Kmicic zębami, wyciągnął ręce ku Żmudzi, na której Janusz, hetman, siedział jak wilk na trupie — i począł wołać przyduszonym wściekłością głosem:
— Pomsty! pomsty!
[…]
— Ślubuję Ci, Chryste Panie, tych zdrajców gnębić, zajeżdżać!… prawem, ogniem i mieczem ścigać, póki mi pary w gębie, tchu w gardzieli i żywota na świecie! Tak mi, Królu Nazareński, dopomóż! Amen!
Aż mu jakiś głos wewnętrzny rzekł w tej chwili: — Ojczyźnie służ, zemsta na potem!…
Interpretacja (1 pkt)
Co oznacza zdanie „Ojczyźnie służ, zemsta na potem!” dla przemiany Kmicica?
To punkt zwrotny. Dotąd Kmicic kierował się emocjami: miłością, gniewem, urażoną dumą. Teraz głos sumienia każe mu podporządkować prywatę sprawie publicznej. Pokuta przez czyn – służba, ryzyko, anonimowość pod nazwiskiem Babinicz – to oś całej jego przemiany.
Babiniczem zaś nazwał się pan Andrzej od miasteczka Babinicze, leżącego niedaleko Orszy, które od prastarych czasów do Kmiciców należało.
Piszesz ty: krótka notatka, 40–70 słów
Dlaczego Kmicic walczy pod przybranym nazwiskiem? Podaj dwa powody i w jednym zdaniu powiedz, co to mówi o jego przemianie.
Słów: 0
Przykładowa odpowiedź
Kmicic przyjmuje nazwisko Babinicz, bo jego prawdziwe imię kojarzy się wszystkim ze zdradą w Kiejdanach – nikt by mu nie zaufał. Chce też, by liczyły się czyny, a nie dawna sława. Anonimowa służba pokazuje, że jego przemiana jest szczera: nie walczy o poklask, tylko o odkupienie win wobec ojczyzny i Oleńki.
Tom II
Jasna Góra
Kmicic podsłuchuje, że Szwedzi chcą złupić klasztor na Jasnej Górze, i ostrzega przeora Kordeckiego. Garstka zakonników, szlachty i chłopów staje przeciw armii generała Millera. Dla Sienkiewicza to nie jest oblężenie jednej twierdzy: to moment, w którym naród budzi się z letargu.
Mimo dość tępej głowy spostrzegł jenerał w końcu, o co księdzu Kordeckiemu chodziło, bo zresztą wytłumaczył to niezbicie Sadowski: że więc nie o owo gniazdo skaliste, nie o Jasną Górę, nie o skarby nagromadzone w zakonie, nie o bezpieczeństwo Zgromadzenia — ale o losy całej Rzeczypospolitej. Spostrzegł Miller, że ów ksiądz cichy wiedział, co czynił, że miał świadomość swojej misji, że powstał jako prorok, aby zaświecić krajowi przykładem, by głosem potężnym zawołać na wschód i zachód, na północ i południe: Sursum corda! — by czy to zwycięstwem swoim, czy śmiercią i ofiarą obudzić śpiących ze snu, obmyć z grzechów grzesznych, uczynić światło w ciemnościach.
Słowniczek: Sursum corda (łac.) – „w górę serca”, słowa z liturgii mszy; kolubryna – długie działo o dużym zasięgu, w XVII wieku najgroźniejsza broń oblężnicza.
Interpretacja (1 pkt)
Dlaczego obrona Jasnej Góry jest w powieści sprawą „całej Rzeczypospolitej”?
Sienkiewicz łączy wątek religijny z patriotycznym. Gdy magnaci zdradzili, a szlachta się poddała, opór pod Częstochową staje się znakiem, że jeszcze nie wszystko stracone. To właśnie „pokrzepianie serc”: czytelnik XIX wieku miał zobaczyć, że nawet z największej klęski można się podnieść.
Szwedzi sprowadzają pod klasztor ogromną kolubrynę. Kmicic – jako Babinicz – w nocy wymyka się z twierdzy z „kiszką” prochu. Na murach czekają przeor i pan Czarniecki:
Nagle w dalekości buchnął olbrzymi słup ognia i huk, jakby wszystkie gromy nieba zwaliły się na ziemię, wstrząsnął murami, kościołem i klasztorem.
— Wysadził! wysadził! […]
— Matko Najświętsza! Opiekunko, Patronko, wróć go szczęśliwie!
Cechy gatunkowe: powieść przygodowa (1 pkt)
Wysadzenie kolubryny przez jednego człowieka to przykład, że „Potop” jest także powieścią przygodową. Która cecha to potwierdza?
Sienkiewicz opowiada scenę z perspektywy czekających na murach: modlitwa, kwadrans, godzina „długa jak wieki”, potem huk. To technika sensacyjna znana z powieści przygodowej. Sam czyn jest fikcją – w historycznym oblężeniu nikt nie wysadził szwedzkiej kolubryny – ale tak bardzo wrósł w wyobraźnię, że wielu czytelników brało go za fakt.
Sarmaci
Zagłoba i Niderlandy
„Potop” to nie tylko bitwy. Obok tragedii zdrady jest tu sarmacki humor: Zagłoba, stary szlachcic, samochwała i fortelnik, który potrafi ośmieszyć wroga jednym zdaniem. W oblężonym Zamościu szwedzki poseł Forgell próbuje przekupić właściciela twierdzy, Jana Zamoyskiego, zwanego Sobiepanem.
— Za otwarcie bram twierdzy jego królewska mość […] ofiaruje waszej książęcej mości województwo lubelskie w dziedziczne władanie!
Zdumieli się, słysząc to, wszyscy, zdumiał się na chwilę i pan starosta. Już Forgell począł toczyć tryumfującym wzrokiem dokoła, gdy nagle wśród ciszy głuchej ozwał się po polsku do starosty stojący tuż za nim pan Zagłoba:
— Ofiaruj, wasza dostojność, królowi szwedzkiemu w zamian Niderlandy.
Pan starosta nie namyślał się długo, uderzył się rękoma w boki i palnął na całą salę po łacinie:
— A ja ofiaruję jego szwedzkiej jasności Niderlandy!
W tej samej chwili sala zabrzmiała jednym ogromnym śmiechem.
Interpretacja (1 pkt)
Na czym polega dowcip Zagłoby?
Szwedzki król obiecuje województwo, które należy do Rzeczypospolitej. Zamoyski odpłaca mu tą samą monetą. Śmiech całej sali jest bronią: pokazuje, że Polacy nie dadzą się kupić. To humor sytuacyjny i słowny zarazem, a przy okazji kontrast z Kiejdanami – tam magnat sprzedał się Szwedom, tu magnat ich wyśmiewa.
Portret Sarmaty (6 pkt)
Sarmatyzm to styl życia i ideologia szlachty XVII wieku – z blaskami i cieniami. Oceń, czy każda cecha bohaterów „Potopu” to sarmacka zaleta, czy wada.
Tom III
Vivat Kmicic!
Wojna się kończy. Do kościoła w Upicie, na Laudzie, wraca z wojny chorągiew laudańska. Ranny, wynędzniały Kmicic siedzi w ławce niedaleko Oleńki. Nikt go nie poznaje. Wołodyjowski przywiózł list od króla, który ksiądz odczytuje z ambony.
„A gdy staraniem naszym do zdrowia przyszedł, i wtedy nie spoczął, ale dalsze wojny odprawował, z chwałą niezmierną stawając w każdej potrzebie, za wzór rycerstwu przez hetmanów obojga narodów podawany, aż do szczęśliwego zdobycia Warszawy, po którym do Prus pod przybranym nazwiskiem Babinicza był wyprawiony…”
Gdy to imię zabrzmiało w kościele, gwar ludzki zmienił się jakoby w szmer fali. Więc Babinicz to on?! Więc ów pogromca Szwedów, zbawca Wołmontowicz, zwycięzca w tylu bitwach to Kmicic?!…
[…] Tłum odprowadza Kmicica do Wodoktów. Na ganku czeka Oleńka:
— A co, Oleńka, a co?
Ona zaś obsunęła mu się nagle do kolan.
— Jędruś! ran twoich niegodnam całować!
Kompozycja (1 pkt)
Tłum nazywa Kmicica „zbawcą Wołmontowicz”. Dlaczego to określenie jest tak ważne dla kompozycji powieści?
Na początku Kmicic pali Wołmontowicze, na końcu – jako Babinicz – ratuje je przed Szwedami. Ta klamra kompozycyjna pokazuje, że odkupienie dokonało się w pełni. Laudańska szlachta, która chciała go zabić, teraz niesie go na rękach do Wodoktów.
Przebieg wydarzeń (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż losy Kmicica we właściwej kolejności. Tu łatwo o błąd rzeczowy.
- Książę Bogusław zdradza Kmicicowi prawdziwe plany Radziwiłłów.
- Kmicic pali Wołmontowicze i porywa Oleńkę.
- W kościele w Upicie ksiądz czyta list królewski, który przywraca Kmicicowi cześć.
- Kmicic przysięga Radziwiłłowi na krucyfiks, że go nie opuści.
- Jako Babinicz Kmicic wysadza szwedzką kolubrynę pod Jasną Górą.
- Kmicic przyjeżdża na Żmudź, by poznać pannę zapisaną mu w testamencie.
- Kmicic ratuje króla Jana Kazimierza w górskim wąwozie.
- Pułkownicy rzucają buławy pod nogi hetmana, a Oleńka nazywa Kmicica zdrajcą.
Zapamiętaj kierunek przemiany: wina (Wołmontowicze, Kiejdany) → przejrzenie (Bogusław) → pokuta przez czyn (Jasna Góra, ratunek króla) → publiczne oczyszczenie (list w Upicie). To gotowy szkielet do każdego wypracowania o Kmicicu.
Historia
Fakt czy fikcja?
Historyk literatury Julian Krzyżanowski żartował, że Sienkiewicz tak mocno zawładnął wyobraźnią Polaków, że całe pokolenia wierzyły, iż to wycieczki Kmicica do szwedzkiego obozu ocaliły Jasną Górę. Powieść historyczna miesza prawdę z fikcją – i na maturze trzeba umieć je rozróżnić.
Powieść historyczna: fakt czy fikcja? (6 pkt)
Rozstrzygnij przy każdym zdaniu.
Cechy gatunkowe: powieść historyczna (1 pkt)
Która cecha jest typowa dla powieści historycznej takiej jak „Potop”?
Powieść historyczna (wzorem był Walter Scott) wiernie odtwarza epokę: wydarzenia, obyczaje, stroje, sposób mówienia. Sienkiewicz wzorował język na XVII-wiecznych pamiętnikach, m.in. Jana Chryzostoma Paska – stąd „waćpan”, „jakom żyw”, łacińskie wtręty. Na tym tle prowadzi fikcyjnych bohaterów, z którymi czytelnik się utożsamia.
Na ekranie
„Potop” Jerzego Hoffmana
W 1974 roku Jerzy Hoffman przeniósł „Potop” na ekran. Wyszło widowisko bez precedensu w historii polskiego kina: dwie części, w sumie ponad pięć godzin, nominacja do Oscara i ponad 27 milionów widzów w kinach. Dla wielu pokoleń to właśnie Daniel Olbrychski jest Kmicicem, a Małgorzata Braunek – Oleńką. Film możesz obejrzeć za darmo w Ninatece.
▶ Obejrzyj „Potop” w Ninatece (za darmo)
Film w liczbach
- Premiera: część I – 2 września 1974, część II – 10 października 1974. Razem około 5 godzin.
- Twórcy: reżyseria Jerzy Hoffman; scenariusz Jerzy Hoffman, Adam Kersten, Wojciech Żukrowski; zdjęcia Jerzy Wójcik; muzyka Kazimierz Serocki.
- Obsada: Daniel Olbrychski (Kmicic), Małgorzata Braunek (Oleńka), Tadeusz Łomnicki (Wołodyjowski), Kazimierz Wichniarz (Zagłoba), Władysław Hańcza (Janusz Radziwiłł), Leszek Teleszyński (Bogusław Radziwiłł), Stanisław Jasiukiewicz (ksiądz Kordecki), Leon Niemczyk (Karol X Gustaw).
- Rozmach: 535 dni zdjęciowych, około 45 tysięcy statystów, 1700 koni, 24 tysiące kostiumów – największa polska produkcja filmowa swoich czasów.
- Sukces: ponad 27 milionów widzów w polskich kinach; nominacja do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny (ceremonia w 1975 roku).
- Potop Redivivus (2014): cyfrowo odnowiona, skrócona wersja trwająca około 3 godzin.
Jak Hoffman zmienił Kmicica
Scenarzysta Adam Kersten tak streszczał drogę bohatera: „Otóż jest taki młody zwierzak. Nazywa się Kmicic. Pali, morduje i grabi. Trochę dla ojczyzny, ale przede wszystkim dla prywaty”. Twórcy bali się jednak, że okrucieństwo z powieści zrazi widzów do bohatera. Dlatego w filmie pożar Wołmontowiczów jest właściwie tylko pożarem: nie widać mordowanych ludzi, a Kmicic rozpacza nad tym, co zrobił. Osobną burzę wywołała obsada. Olbrychski zagrał wcześniej Azję Tuhajbejowicza w „Panu Wołodyjowskim”, więc prasa przekonywała, że „zdrajca Azja” nie może zostać Kmicicem. Hoffman postawił na swoim – i to Olbrychski stał się Kmicicem dla kolejnych pokoleń.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Sprawdź, co wiesz o filmie.
Adaptacja filmowa (1 pkt)
Po co twórcy filmu złagodzili scenę w Wołmontowiczach?
Każda adaptacja coś wybiera. U Sienkiewicza wina Kmicica jest ciężka, więc i odkupienie musi być wielkie. Film łagodzi winę, żeby kino – medium emocji – nie odepchnęło widza od bohatera. Zyskuje sympatię, traci część moralnej powagi pokuty. Takie porównanie to świetny kontekst na maturze ustnej.
Zadanie o adaptacji (0–2 pkt)
Obejrzyj w Ninatece początek filmu (od przyjazdu Kmicica do Wodoktów do pożaru Wołmontowiczów). Porównaj go z powieścią: co film zachował, a co zmienił? Sformułuj wniosek.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: trafne porównanie – co najmniej jedna rzecz zachowana i jedna zmieniona.
- 1 pkt: wniosek o sensie zmian (co zyskuje film, co traci).
Przykład (początek filmu)
Film zachowuje szkielet pierwszych rozdziałów: Kmicic przyjeżdża do Wodoktów poznać zapisaną mu w testamencie Oleńkę, zakochuje się od pierwszego wejrzenia, a jego kompania hula w Lubiczu i strzela do portretów przodków Billewiczów. Zmienia natomiast ciężar winy: pożar Wołmontowiczów nie pokazuje mordowanych ludzi, a Kmicic rozpacza nad tym, co zrobił. Dzięki temu widz od początku lubi bohatera i łatwiej wierzy w jego przemianę. Traci się jednak powaga pokuty, bo u Sienkiewicza odkupienie jest tak wielkie, jak wielka była zbrodnia.
Ile punktów sobie dajesz?
Warsztat
Piszesz ty
„Potop” świetnie sprawdza się w tematach o odwadze, zdradzie, przemianie, honorze, patriotyzmie i literaturze, która „krzepi serca”. W wypracowaniu na poziomie podstawowym (co najmniej 300 wyrazów) odwołujesz się do lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego oraz wykorzystujesz dwa konteksty. Co najmniej jedno zdanie o lekturze musi być analityczne, a nie tylko informacyjne.
Zdanie analityczne czy informacyjne? (6 pkt)
Zdanie informacyjne podaje fakt. Zdanie analityczne coś z tego faktu wyprowadza: interpretuje, ocenia, łączy z problemem. Oceń każde zdanie.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Temat: Czy błędy można odkupić czynem? Napisz jeden akapit z rozwinięcia wypracowania, oparty na „Potopie”.
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Pierwsze zdanie to argument, a nie informacja o lekturze.
- Jest co najmniej jedno zdanie analityczne o „Potopie”.
- Przywołujesz tylko te zdarzenia, które dowodzą argumentu.
- Jest kontekst, który coś pogłębia (historyczny, filmowy, biblijny), a nie tylko data.
- Nie mylisz faktów: Kmicic służy Radziwiłłowi z powodu przysięgi, a nie z chciwości; odchodzi, gdy pozna prawdę.
Przykład
Błędy można odkupić, ale tylko czynem, który kosztuje – tak przekonuje Sienkiewicz w „Potopie”. Andrzej Kmicic zaczyna jako warchoł, który pali Wołmontowicze, a w Kiejdanach, związany przysięgą na krucyfiks, staje po stronie zdrajcy. Gdy pozna prawdę, nie tłumaczy się i nie szuka poklasku: przyjmuje nazwisko Babinicz i ryzykuje życie, wysadzając szwedzką kolubrynę pod Jasną Górą. Anonimowość jest tu kluczowa – dowodzi, że bohater walczy o odkupienie, a nie o sławę. Klamra kompozycyjna, w której ten sam człowiek ocala na końcu spalone wcześniej Wołmontowicze, pokazuje, że odkupienie oznacza naprawienie krzywdy. Podobną drogę przechodzi Jacek Soplica z „Pana Tadeusza”, który jako ksiądz Robak pokutuje służbą ojczyźnie. Oba przykłady dowodzą, że w literaturze polskiej XIX wieku wina wobec wspólnoty zmazuje się czynem dla wspólnoty.
Na maturze ustnej (pytanie jawne na lata 2026–2028)
Do „Potopu” CKE przygotowała jedno zagadnienie, nr 36: Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Potopu” Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. Poniżej zbudujesz szkielet odpowiedzi.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Postawy odwagi i tchórzostwa. Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym
„Potop” dobrze pracuje w tematach o micie narodowym, o literaturze jako źródle wyobrażeń o historii i o bohaterze, który odkupuje winę. Naturalne zestawienia to „Pan Tadeusz” (Jacek Soplica – pokuta przez służbę ojczyźnie), „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska (źródło sarmackiej stylizacji) i „Przedwiośnie” Żeromskiego (polemika z wizją historii „ku pokrzepieniu serc”).
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Słuchaj, oglądaj, sprawdzaj
- Wolne Lektury: Henryk Sienkiewicz, „Potop”Pełny tekst wszystkich trzech tomów z przypisami oraz audiobook (w katalogu: Jasiek Staszczyk).
- Ninateka: „Potop”, reż. Jerzy Hoffman (1974)Cały film, bezpłatnie i bez logowania.
- Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej: „Potop”Obsada, fotosy i historia powstania filmu.
- ZPE: Do lamusa? (Trylogia jako powieść historyczna i przygodowa)Zintegrowana Platforma Edukacyjna – lekcja o Trylogii.
- ZPE: Władca historycznej wyobraźni. O Sienkiewiczowskiej wizji historiiJak powieści Sienkiewicza tworzyły obraz przeszłości.
- ZPE: Zaściankowość i egzotyka, czyli portret polskiego SarmatySarmatyzm – kontekst do Zagłoby i Kmicica.
- ZPE: Jak podtrzymać ducha wolności… PozytywizmSienkiewicz i Orzeszkowa wobec klęski powstania styczniowego.
- CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyZasady oceniania wypracowania i matury ustnej.