Kontekst
Wesele w Bronowicach
20 listopada 1900 roku poeta Lucjan Rydel wziął ślub z Jadwigą Mikołajczykówną, córką chłopa z podkrakowskich Bronowic. Wesele odbyło się w dworku malarza Włodzimierza Tetmajera, który kilka lat wcześniej sam ożenił się z chłopką, starszą siostrą panny młodej. Wśród gości był Stanisław Wyspiański: malarz, witrażysta, scenograf i dramatopisarz. Patrzył, słuchał i po kilku miesiącach na scenie krakowskiego teatru stanęło całe to wesele, z gośćmi rozpoznawalnymi z imienia i nazwiska.
Tło jest ważne. Polski nie ma na mapie od ponad stu lat, Kraków leży w Galicji, czyli w zaborze austriackim. Wśród krakowskiej inteligencji panuje moda na wieś, tak zwana chłopomania: artyści noszą sukmany, żenią się z chłopkami, zachwycają się ludowym strojem i tańcem. Wyspiański pyta, co z tej mody wynika: czy panowie i chłopi naprawdę są jednym narodem, który mógłby razem odzyskać niepodległość?
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (4 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
„Wesele” nazywamy dramatem symbolicznym. Co to znaczy?
W dramacie symbolicznym rzeczywistość jest tylko pierwszą warstwą. Chochoł to nie tylko krzak owinięty słomą, złoty róg to nie tylko instrument, a taniec to nie tylko zabawa. Dobrze widać to w budowie utworu: akt I jest realistyczny, w akcie II do izby wchodzą zjawy, a w akcie III oba światy się spotykają.
Kto jest kim
Klikaj w postacie. Goście dzielą się na dwa światy, które spotykają się przy jednym stole, a trzeci świat, czyli zjawy, przychodzi po północy.
Panowie z miasta (inteligencja)
krakowska inteligencja zafascynowana wsią
Chłopi z Bronowic
wieś pod Krakowem, Galicja, zabór austriacki
Osoby dramatu (zjawy)
przychodzą po północy, każdy do innego gościa
Wybierz postać.
Akt I
Chłopi i panowie
Pierwszy akt to korowód krótkich rozmów: goście wychodzą z tańca do izby, zamieniają kilka zdań i wracają na wesele. Pozornie wszyscy się bawią razem. Ale już pierwsza scena pokazuje, że chłopi i panowie mówią obok siebie.
Cóz tam, panie, w polityce?
Chińcyki trzymają się mocno!?
A, mój miły gospodarzu,
mam przez cały dzień dosyć Chińczyków.
[…]
Ale tu wieś spokojna. —
Niech na całym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna.
Pon się boją we wsi ruchu.
Pon nos obśmiwajom w duchu. —
A jak my, to my się rwiemy
ino do jakiej bijacki.
Z takich, jak my, był Głowacki.
A, jak myślę, ze panowie
duza by juz mogli mieć,
ino oni nie chcom chcieć!
Słowniczek: „Chińcyki trzymają się mocno” – Czepiec pyta o powstanie bokserów w Chinach (1900), o którym pisały gazety; bijacka – bijatyka, bitka; Głowacki – Wojciech Bartosz Głowacki, chłop, który pod Racławicami (1794) zdobył czapką armatę i stał się symbolem chłopskiego udziału w walce o Polskę.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Co zdradzają słowa Dziennikarza „byle polska wieś spokojna”?
Dziennikarz woli, żeby wieś była „zaciszna”: ładna, spokojna, niegroźna. Czepiec natychmiast to wyczuwa („Pon się boją we wsi ruchu”) i odbija piłeczkę: to chłopi są gotowi do walki, a panowie „nie chcom chcieć”. Dziennikarz widzi wieś jak w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce” Kochanowskiego („Wsi spokojna, wsi wesoła”): jako arkadię, a nie jako miejsce, gdzie żyją ludzie z własnymi poglądami. A jego „niech na całym świecie wojna” brzmi jak słowa zadowolonego mieszczanina z „Fausta” Goethego, któremu wojna dobrze się ogląda tylko z daleka.
Podobnie traktują wieś inni goście z miasta. Radczyni, ciotka Pana Młodego, próbuje zagadnąć gospodynię Kliminę o pracę na roli.
Wyście sobie, a my sobie.
Każden sobie rzepkę skrobie.
[…] kilka scen później:
Cóż ta, gosposiu, na roli?
Czyście sobie już posiali?
Tym ta casem sie nie siwo.
A mieliście dobre żniwo — ?
Dzięka Bogu, tak ta bywo.
Słowniczek: każden sobie rzepkę skrobie – każdy dba tylko o swoje; tym ta casem sie nie siwo – o tej porze się nie sieje.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Dlaczego pytanie Radczyni „Czyście sobie już posiali?” jest śmieszne i wymowne zarazem?
Akcja dzieje się w listopadowej nocy. Uprzejma rozmowa o „roli” to towarzyska formułka, a Klimina krótko i rzeczowo wytyka pani z miasta ignorancję. Wcześniej Radczyni sama podsumowała tę relację: „Wyście sobie, a my sobie”. To jedno z wielu drobnych nieporozumień, z których w akcie I składa się obraz przepaści między warstwami.
Akt I jako szopka
Pierwszy akt ma budowę jak szopka: postacie wchodzą parami, wymieniają kilka kwestii i ustępują miejsca następnym, a w tle przez cały czas słychać muzykę i tupot tańca. Akcji prawie nie ma, jest za to galeria typów: chłop polityk, dziennikarz, który ma dość polityki, poeta dekadent, ciotka z miasta, ksiądz „z chłopa”. Sam ksiądz mówi zresztą o tym weselu: „Sami swoi, polska szopa”. Ta statyczna konstrukcja pozwala Wyspiańskiemu pokazać społeczeństwo w przekroju, jak na scenie lalkowego teatrzyku.
Najbardziej zachwycony wsią jest Pan Młody. W rozmowie z Rachel, córką karczmarza, wygłasza cały hymn na cześć wiejskiego życia.
Tak to czuję, tak to słyszę:
i ten spokój, i tę ciszę,
sady, strzechy, łąki, gaje,
orki, żniwa, słoty, maje.
Żyłem dotąd w takiej cieśni,
pośród murów szarej pleśni […]
teraz patrzę się i patrzę
w ten lud krasy, kolorowy,
taki rześki, taki zdrowy […]
ja to czuję, ja to słyszę,
kiedyś wszystko to napiszę […]
od miesiąca chodzę boso,
od razu się czuję zdrowo […]
Słowniczek: cieśń – ciasnota; krasy – czerwony, barwny, piękny.
Zaraz potem rozmawia z Panną Młodą. On jest zakochany i zachwycony „ludowością” żony; ona myśli o czymś zupełnie innym.
Kochasz ty mnie?
Moze, moze —
cięgiem ino godos o tem.
[…]
[…] jak cię widzę z tą koroną,
z tą koroną świecidełek,
w tym rozmaitym gorsecie,
jak lalkę dobytą z pudełek
w Sukiennicach, w gabilotce […]
Buciki mom trochę ciasne.
A to zezuj, moja złota.
[…]
Tańcuj boso.
Panna młodo?!
Cóz ta znowu?! To ni mozno.
Co się męczyć? W jakim celu?
Trza być w butach na weselu.
Słowniczek: cięgiem – ciągle; godos – mówisz; gabilotka – gablotka, oszklona półka; zezuj – zdejmij (buty).
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Co mówi ta scena o chłopomanii Pana Młodego?
Pan Młody marzy o „prostym” życiu na wsi i myśli, że chłopi chodzą boso z wyboru. Dla Panny Młodej buty na weselu to sprawa godności i obyczaju. On podziwia strój jak eksponat w gablotce, ona po prostu chce, żeby nie uwierało. To mała, zabawna scena, ale pokazuje wielki problem dramatu: panowie kochają wyobrażenie o wsi, nie samą wieś.
Wyspiański niczego tu nie wymyślił. Tadeusz Boy-Żeleński wspominał w „Plotce o «Weselu»” (1922), że prawdziwy Rydel „chcąc się zbliżyć do ludu, chodził w konkury boso”, a bronowiccy gospodarze mówili o nim: „dobry człowiek, uczony człowiek, ale strasznie źle wychowany”. Na wsi boso chodzi się przy pracy albo z biedy, ale nigdy z wizytą.
Kto to mówi? (4 pkt)
Przy każdym cytacie zdecyduj, czy mówi go ktoś ze wsi, czy pan z miasta. Uwaga na pułapki.
Zadanie maturalne: rozwinięcie (0–2 pkt)
Na podstawie obu fragmentów wyjaśnij, co utrudnia porozumienie chłopów i inteligencji w „Weselu”. Podaj dwie przyczyny.
Słów: 0
Na co zwrócić uwagę
- 2 pkt: dwie trafne przyczyny, każda poparta odwołaniem do tekstu (np. idealizowanie wsi przez panów; lekceważenie chłopów i lęk przed ich aktywnością; różnica języka i obyczaju).
- 1 pkt: jedna przyczyna albo dwie bez odwołania do fragmentów.
- 0 pkt: odpowiedź ogólnikowa lub z błędem rzeczowym.
Przykładowa odpowiedź
Po pierwsze, panowie traktują wieś jak malowniczy obrazek: Pan Młody widzi w żonie „lalkę” z Sukiennic i każe jej tańczyć boso, nie rozumiejąc, że na weselu chodzi się w butach. Po drugie, inteligencja nie traktuje chłopów poważnie i boi się ich aktywności: Dziennikarz chce, by wieś była „spokojna”, a Czepiec od razu wyczuwa, że „pon nos obśmiwajom w duchu”. Obie strony mówią więc obok siebie: chłopi chcą czynu, panowie wolą sielankę.
Ile punktów dałby ci egzaminator?
Pod koniec aktu Poeta podsuwa młodej parze kaprys: niech zaproszą na wesele kogo zechcą, nawet duchy. Pan Młody dla żartu woła przez okno słomianego chochoła, którym na zimę owinięto krzak róży w sadzie.
Zaprośże tego chochoła;
tam za oknem skrył się w sad.
Cha cha cha — cha cha cha,
przyjdź, chochole,
na Wesele,
zapraszam cię ja, pan młody […]
Przyjdze, przyjdze, jak mos wole!
Słowniczek: chochoł – słomiane okrycie, którym na zimę osłania się krzewy przed mrozem; jak mos wole – jak masz ochotę.
Akt II
Noc zjaw
Wybija północ i zaproszenie zostaje przyjęte. Chochoł przychodzi naprawdę, a za nim do izby zaczynają wchodzić zjawy. Każda odwiedza jedną osobę i wydobywa na wierzch to, co w niej ukryte: tęsknotę, wyrzuty sumienia, marzenia o wielkości, winy przodków. Zjawy są więc lustrem gości. Mówią ich własnymi myślami.
Domek mały, chata skąpa:
Polska, swoi, własne łzy,
własne trwogi, zbrodnie, sny,
własne brudy, podłość, kłam;
znam, zanadto dobrze znam.
[…]
[…] koncept narodowy gaśnie;
gasną coraz te pochodnie […]
[…]
Oto naści twoje wiosło:
błądzący w odmętów powodzi,
masz tu kaduceus polski,
mąć nim wodę, mąć.
Słowniczek: kłam – kłamstwo; naści – masz, weź; kaduceusz – laska herolda, w micie atrybut Hermesa; tu: błazeńska laska; odmęty – głębiny, wiry wodne.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Dlaczego Stańczyk wręcza Dziennikarzowi błazeńską laskę i mówi „mąć nim wodę”?
Stańczyk to sumienie Dziennikarza. Ten sam Dziennikarz, który mówi, że „koncept narodowy gaśnie”, pisze gazetę czytaną przez tysiące ludzi. Błazeńska laska jest ironicznym „odznaczeniem”: dziś to dziennikarze są błaznami, ale bez mądrości Stańczyka. Wyspiański wskazuje tu krakowskich konserwatystów, którzy nazywali się zresztą „stańczykami”.
Inne zjawy działają tak samo: przychodzą do tego, kto je w sobie nosi. Dopasuj zjawę do gościa, którego odwiedza.
Zjawy i goście (6 pkt)
Do kogo przychodzi każda zjawa?
Ja weselny, ja weselny,
dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć […]
Krew na sukniach, krew na włosach…
[…]
Jeno ty nie przeklinaj usty,
boś brat — drżyj! ja Szela!!
Przyszedłem tu do Wesela,
bo byłem ich ojcom kat,
a dzisiaj ja jestem swat!!
Słowniczek: usty – ustami; kat – oprawca; swat – ten, kto kojarzy małżeństwa.
Ciekawostka: historia w zjawach (4 pkt)
Zjawy przynoszą na wesele polską historię. Prawda czy fałsz?
Akt II
Złoty róg
Ostatnia zjawa jest najważniejsza. Do Gospodarza przychodzi Wernyhora, słychać tętent koni ze złotymi podkowami. Wieszcz wybrał ten dom i to wesele, bo tu przy jednym stole siedzą panowie i chłopi. Gospodarz ma o świcie zwołać lud. Sygnałem będzie złoty róg.
Wszystko święte, wszystko żywo:
z daleka, a miałem blisko;
wybrałem twój dom, zagrodę
i wybrałem Weselisko.
Waszmość rękę miej szczęśliwą:
Daję Waści złoty róg.
Złoty róg.
Możesz nim powołać chór.
[…]
Waść masz porozsełać wici,
lud zgromadzić przed kaplicą.
Gospodarz nie pojedzie sam: przekazuje róg Jaśkowi, drużbie, i wysyła go, by zwołał chłopów.
Owiń se o szyję sznur
i dzierż mocno cięgiem róg.
Bacuj u rozstajnych dróg,
by cię jaki czart nie zmóg.
Nie chylaj się nigdzie po nic,
ino leć.
Do samych granic!
[…]
Ino nie zgub, bo róg złoty,
bo go zseła Jasny Bóg.
Słowniczek: wici – dawniej wezwanie do zbrojnego zebrania, rozsyłane od wsi do wsi; dzierż – trzymaj; bacuj – uważaj; nie chylaj się – nie schylaj się; zseła – zsyła.
Czy Gospodarz wybrał dobrego posłańca? Warto przypomnieć sobie, co Jasiek śpiewał jeszcze w akcie I, kiedy był sam w izbie.
Zdobyłem se pawich piór,
nastroiłem pawich piór: […]
postawie se pański dwór!
Zdobędę se pański dwór,
wywlekę se złoty wór […]
nakupie se pawich piór!
Słowniczek: pawie pióra – ozdoba czapki krakowskiego kawalera, przypinana barwnymi wstążkami; tu: znak strojności i wyróżnienia; wór – worek (złota).
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Złoty róg jest w dramacie symbolem:
Róg ma zwołać „chór”, czyli naród, a na jego głos „spotężni się Duch”. To szansa, którą dostaje wesele, bo właśnie tu spotkały się dwie warstwy społeczne. Zwróć uwagę na szczegóły: Gospodarz każe Jaśkowi owinąć sznur wokół szyi i niczego nie podnosić po drodze, a sam Jasiek już w akcie I marzył o pawich piórach, „pańskim dworze” i „złotym worze”. Wszystko zapowiada, co się stanie. Literatura znała już takie cudowne przedmioty, które mają obudzić naród: w „Lilli Wenedzie” Słowackiego taką moc miała zaczarowana harfa i tam również cud zawodzi.
Akt III
Chocholi taniec
Jest przed świtem. Chłopi wierzą w znak i zbierają się z kosami. Czepiec przychodzi do panów gotowy do walki. Ale Gospodarz po nocy zabawy śpi i nie pamięta, co mu zlecono, a panowie biorą kosę za rekwizyt do obrazu. Wcześniej, w środku tej samej nocy, Poeta i Panna Młoda rozmawiają o tym, gdzie właściwie jest Polska.
[…] a oni mówią: „do Polski” —
A kaz tyz ta Polska, a kaz ta?
Pon wiedzą?
Po całym świecie
możesz szukać Polski, panno młoda,
i nigdzie jej nie najdziecie.
[…] Poeta każe jej położyć rękę pod pierś.
— — — A tam puka?
I cóz za tako nauka?
Serce — ! — ?
A to Polska właśnie.
Słowniczek: kaz – gdzie; najdziecie – znajdziecie.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Co znaczą słowa Poety „A to Polska właśnie”?
W 1900 roku nie było państwa polskiego, więc „po całym świecie” rzeczywiście nie dało się go znaleźć. Polska trwa jako wspólnota duchowa w każdym, kto ją w sobie nosi, także w prostej chłopskiej dziewczynie. To jedna z najbardziej optymistycznych chwil dramatu, choć Poeta mówi ją półżartem, flirtując z panną młodą.
Nad ranem wszyscy czekają na znak. Gospodarz, już rozbudzony, ale wciąż w gorączce nocy, wypowiada swoje marzenie.
Słuchajcie, kochani, dzieci —
ażeby to była prawda:
że Wernyhora tam leci
z Aniołem, Archaniołem na czele;
że tej nocy, gdy my przy muzyce,
przy weselu, gdy my w tańcowaniu,
tam, kędyś, stało się tak wiele:
że Kraków ogniami płonie,
a MATKA BOŻA w koronie,
na Wawelskim zamkowym tronie
siedząca, manifest pisze […]
Słowniczek: manifest – uroczyste wezwanie do narodu, np. ogłoszenie powstania.
Gospodarz czeka na cud: na wieszcza z aniołami i na Matkę Bożą, która sama ogłosi powstanie. To jeden z mitów narodowych, które Wyspiański wydobywa w „Weselu” i z którymi się spiera. Mit to tu zbiorowe wyobrażenie, które daje poczucie sensu, ale może zastąpić myślenie i działanie.
Mity narodowe w „Weselu” (4 pkt)
Jaki mit stoi za każdą z tych postaw?
Świta. Jasiek wraca bez rogu: zgubił go, kiedy schylił się po swoją czapkę z pawimi piórami. Ludzie stoją z kosami w ręku jak zaczarowani, a Chochoł bierze skrzypki i zaczyna grać.
Miałeś, chamie, złoty róg,
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur.
/ Kogut pieje. /
Jezu! Jezu! zapioł kur!
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!
[…] pary wodzą się w powolnym, sennym tańcu.
Nic nie słysom, nic nie słysom,
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie…?!
Słowniczek: cham – tu: chłop (dawniej obraźliwie); ostał ci sie ino sznur – został ci tylko sznur; kur – kogut; chyćcie – chwytajcie; Wawelski dwór – Wawel, zamek królów, symbol niepodległego państwa.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Chocholi taniec, w który zapadają weselnicy, to symbol:
Chochoł to roślina owinięta słomą na zimę: niby żyje, ale śpi i czeka. Taki jest naród na końcu dramatu: ludzie mają kosy w rękach, a tańczą w kółko, „jakieś ich chyciło spanie”. Szansa przepadła, bo zawiedli wszyscy: Gospodarz zaspał, panowie nie zrozumieli Czepca, a Jasiek dla czapki z pawich piór zgubił róg. Został sam sznur, symbol pustki, a może i szubienicy.
Kompozycja jest klamrowa: Chochoł otwiera korowód zjaw w akcie II i zamyka cały dramat. Badacz „Wesela” Jan Nowakowski nazwał finał „wielkim obrazem-symbolem”, który nadaje całości wymowę „tragizmu idei” i którego nie da się do końca przełożyć na jedno znaczenie. Dlatego na maturze lepiej mówić o kilku możliwych odczytaniach niż o jednej „poprawnej” wykładni.
Przedmioty symboliczne (6 pkt)
„Wesele” jest pełne rekwizytów, które znaczą więcej, niż pokazują. Dopasuj przedmiot do jego symbolicznego znaczenia.
Przebieg wydarzeń (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia dramatu we właściwej kolejności.
- Gospodarz wręcza Jaśkowi złoty róg i wysyła go, by zwołał lud.
- Czepiec wypytuje Dziennikarza o politykę i „Chińcyków”.
- Chochoł gra, a weselnicy zapadają w senny taniec.
- Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg.
- Pan Młody dla żartu zaprasza na wesele chochoła z sadu.
- Jasiek gubi róg, schylając się po czapkę z pawimi piórami.
Akt I to realistyczny obraz wesela zakończony zaproszeniem chochoła; akt II to noc zjaw zakończona darem Wernyhory; akt III to oczekiwanie na znak i chocholi taniec o świcie.
Zadanie maturalne: rozwinięcie (0–2 pkt)
Kto ponosi winę za to, że złoty róg przepadł? Wskaż co najmniej dwie postacie i uzasadnij odpowiedź.
Słów: 0
Na co zwrócić uwagę
- 2 pkt: co najmniej dwie postacie z różnych warstw (panowie i chłopi), każda z trafnym uzasadnieniem; odpowiedź pokazuje, że wina jest wspólna.
- 1 pkt: dwie postacie bez uzasadnienia albo tylko jedna strona.
- 0 pkt: błąd rzeczowy (np. że róg ukradł Chochoł).
Przykładowa odpowiedź
Winny jest Gospodarz, który dostał róg od Wernyhory, ale przekazał zadanie drużbie, a sam po zabawie zasnął i rano nie pamiętał o niczym. Winny jest też Jasiek: miał się „nie chylać po nic”, a schylił się po czapkę z pawimi piórami, czyli wybrał drobną, osobistą ozdobę zamiast wspólnej sprawy. Do tego panowie nie potraktowali poważnie Czepca, który przyszedł z kosą gotów do walki. Wyspiański rozkłada winę na obie strony: inteligencja śni i gada, chłopi są gotowi, ale nie mają przywódcy i ulegają próżności.
Ile punktów dałby ci egzaminator?
Ekran
„Wesele” według Wajdy
8 stycznia 1973 roku w krakowskim Teatrze im. Juliusza Słowackiego zamiast przedstawienia odbył się pokaz filmu. Na tej samej scenie, na której w 1901 roku wystawiono po raz pierwszy „Wesele”, kurtyna odsłoniła ekran z ekranizacją Andrzeja Wajdy. Scenariusz napisał Andrzej Kijowski, Pana Młodego zagrał Daniel Olbrychski, a kostiumy przygotowała Krystyna Zachwatowicz, wykorzystując autentyczne stroje przechowywane przez podkrakowskich chłopów z pokolenia na pokolenie.
Wajda zrezygnował z teatralnej jedności miejsca i czasu. Film zaczyna się przed południem na Rynku: z kościoła Mariackiego wychodzi para młoda, on w czapce z pawimi piórami, ona w wianku i koralach, a tłum krakowian miesza się z marszem Mendelssohna. Dopiero potem orszak jedzie do Bronowic, a akcja trwa do zamglonego listopadowego świtu, gdy przed chatą weselnicy tańczą chocholi taniec.
Wyspiański był malarzem, więc Wajda zrobił z „Wesela” galerię obrazów. W filmie roi się od cytatów malarskich: orszak mija chałupę z trumną opartą o ścianę jak na „Trumnie chłopskiej” Aleksandra Gierymskiego; Pan Młody nawiedzony przez Hetmana przez moment wygląda jak Rejtan z obrazu Matejki; Widmo przypomina impresjonistyczne płótna, a sceny z kosami nawiązują do „Melancholii” i „Błędnego koła” Jacka Malczewskiego. Chłopi z kosami przebiegają obok wielkiego płótna z Racławicami, ale nie zatrzymują się przy nim: do nich należy czyn, nie podziwianie obrazów.
Trzy barwy „Wesela”
Operator Witold Sobociński i Wajda zbudowali film na trzech dominantach barwnych, które prowadzą widza przez noc od zabawy do odrętwienia. Najpierw jest czerwień: rozgrzana, tłoczna izba, czerwone sukmany i gorsety, korale, wódka i taniec. Po północy obraz przechodzi w błękit: zimne, nocne światło, w którym pojawiają się zjawy. O świcie zostaje biel: mgła, w której weselnicy z kosami zastygają w chocholim tańcu, a Jasiek na białym koniu miota się między patrolami zaborców. To filmowy odpowiednik didaskaliów Wyspiańskiego, w których izba jest „wybielona siwo, prawie błękitna”, a nad ranem „niebieskie Światło” wypełnia ją „jakby Czarem”.
Barwy i sens (3 pkt)
Dopasuj do każdej części filmu jej dominującą barwę.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (4 pkt)
Zadanie maturalne: interpretacja adaptacji (1 pkt)
Krytycy zwracają uwagę, że Wajda ocenia inteligencję łagodniej niż Wyspiański. Na czym polega ta różnica?
Wyspiański w 1901 roku oskarżał swoje środowisko o to, że nie chce przewodzić narodowi. Wajda w 1972 roku wie, jak potoczyła się historia, więc jego bohaterowie miotają się w bezsilności, ale tę bezsilność rozumieją, i to ich w pewnym stopniu rozgrzesza. Adaptacja to zawsze także interpretacja: warto o tym mówić na maturze ustnej, gdy przywołujesz film jako kontekst.
Kontekst na maturę: dwa filmowe „Wesela”
Elia Kazan, wielki reżyser amerykański, zapytał podobno Wajdę po obejrzeniu filmu: „Kto panu napisał taki dobry scenariusz?”. To najlepszy dowód, że dramat Wyspiańskiego wciąż żyje. Drugie ważne „Wesele” to film Wojciecha Smarzowskiego (2004): współczesne wiejskie wesele, na którym ojciec panny młodej chce się pokazać jako hojny gospodarz, a wszystko kręci się wokół pieniędzy, wódki i kradzionego samochodu. Tytuł nie jest przypadkowy: Smarzowski, jak Wyspiański sto lat wcześniej, robi z wesela krzywe zwierciadło, w którym Polacy mogą zobaczyć swoje wady.
Matura ustna
Pytania jawne
„Wesele” ma na liście pytań jawnych pięć zagadnień. Formuła jest zawsze ta sama: „Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst”. Najpierw przejrzyj wszystkie, potem ułóż plan do jednego i sprawdź się na drugim.
Pięć zagadnień do „Wesela”
- 42. Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? Chłopomania i idealizowanie wsi, lekceważenie chłopów, różnica języka i obyczajów (Czepiec i Dziennikarz, buciki Panny Młodej, kosa „do obrazu”).
- 43. Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Chłopi gotowi do czynu, ale bez przywódcy; inteligencja marzy, ale nie działa; róg przekazany z rąk do rąk i zgubiony.
- 44. Sen o Polsce czy sąd nad Polską? Noc, sen i zjawy jako forma; diagnoza i oskarżenie społeczeństwa jako treść; „A to Polska właśnie” kontra chocholi taniec.
- 45. Symboliczne znaczenie widm i zjaw. Zjawy jako projekcje pragnień i win gości: Widmo, Stańczyk, Rycerz, Hetman, Upiór, Wernyhora, Chochoł.
- 46. Motyw tańca. Taniec weselny jako obraz wspólnoty, taniec Hetmana i Upiora, chocholi taniec jako zaczarowane koło niemocy.
Pytanie jawne nr 43: plan wypowiedzi ustnej
Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Wybierz tezę, dwa argumenty z „Wesela” i kontekst, a dostaniesz szkielet wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Pytanie jawne nr 46 (0–2 pkt)
Motyw tańca. Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Słów: 0
Na co zwrócić uwagę
- 2 pkt: co najmniej dwa znaczenia tańca w „Weselu”, poparte odwołaniem do konkretnych scen, oraz funkcjonalny kontekst.
- 1 pkt: temat omówiony pobieżnie (np. tylko chocholi taniec) albo bez kontekstu.
- 0 pkt: brak odwołania do lektury lub błąd rzeczowy.
Przykładowy plan
Teza: w „Weselu” taniec zmienia znaczenie: od zabawy, która ma łączyć ludzi, do zaczarowanego koła, które ich usypia.
Argumenty z „Wesela”: weselny tan w sąsiedniej izbie od pierwszych didaskaliów jest obrazem „naszej dzisiejszej wiejskiej Polski”: panowie tańczą z chłopkami, ale po tańcu każdy wraca do swoich spraw; finałowy chocholi taniec: ludzie z kosami w ręku kręcą się w kółko przy muzyce Chochoła, „jakieś ich chyciło spanie”, a szansa na zryw przepada.
Kontekst (do wyboru): średniowieczny danse macabre, czyli taniec śmierci, w którym wszyscy są równi i bezwolni (porównaj z lekcją o średniowieczu); polonez z ostatniej księgi „Pana Tadeusza”, taniec zgody i nadziei, przeciwieństwo chocholego tańca; „Wesele” Wojciecha Smarzowskiego (2004), w którym wiejskie wesele znów staje się krzywym zwierciadłem Polaków.
Zakończenie: u Wyspiańskiego taniec jest diagnozą: naród, który powinien ruszyć do czynu, kręci się w miejscu.
Ile punktów dałby ci egzaminator?
Warsztat
Piszesz ty
Teraz krótkie ćwiczenia pisemne. Najpierw jedno zdanie analityczne, potem cały akapit argumentacyjny, tak jak w rozprawce.
Dla rozszerzenia
„Wesele” często nazywa się dramatem syntetycznym. Wyspiański łączy w nim realizm (prawdziwi ludzie, gwara, obyczaj) z symbolizmem i fantastyką, a słowo z muzyką, tańcem, światłem i kolorem. Didaskalia czyta się jak opis obrazu: izba „wybielona siwo, prawie błękitna”, „niebieskie Światło” o świcie. To przykład młodopolskiej idei syntezy sztuk, czyli teatru, który działa na wszystkie zmysły naraz. Warto też wiedzieć, że Wyspiański nawiązuje do romantyków, zwłaszcza do „Dziadów”: zjawy przychodzą jak duchy na obrzęd, ale zamiast prosić o pomoc, rozliczają żywych.
Zdanie analityczne
W jednym zdaniu wyjaśnij, czym jest chochoł i co symbolizuje w finale dramatu. Użyj słowa „symbol”.
Słów: 0
Przykład
Chochoł, czyli krzak róży owinięty na zimę słomą, jest symbolem uśpionego narodu, który ma w sobie życie i siłę, ale trwa w odrętwieniu i zamiast ruszyć do czynu, kręci się w chocholim tańcu.
Akapit argumentacyjny (0–2 pkt)
Napisz akapit (5–7 zdań) na temat: „Złoty róg i sznur to opowieść o zmarnowanej szansie”. Sformułuj tezę, podaj przykład z lektury i wyciągnij wniosek.
Słów: 0
Na co zwrócić uwagę
- 2 pkt: jest teza, trafny przykład z lektury i wniosek; akapit trzyma się tematu.
- 1 pkt: brakuje jednego elementu (np. wniosku) albo przykład jest ogólnikowy.
- 0 pkt: brak przykładu z lektury lub błąd rzeczowy.
Przykładowy akapit
Historia złotego rogu pokazuje, jak Polacy marnują swoją szansę. Wernyhora daje róg Gospodarzowi, bo właśnie na tym weselu przy jednym stole siedzą panowie i chłopi, a ich wspólny zryw byłby możliwy. Gospodarz nie rusza jednak sam, tylko przekazuje róg Jaśkowi, a potem zasypia. Jasiek, choć słyszał, by „nie chylać się nigdzie po nic”, schyla się po czapkę z pawimi piórami i gubi róg. Zostaje mu tylko sznur, a o świcie wszyscy zapadają w chocholi taniec. Wyspiański pokazuje więc, że szansa przepada nie przez wroga, lecz przez lenistwo, próżność i brak odpowiedzialności samych Polaków.
Ile punktów dałby ci egzaminator?
Wzorcowa rozprawka
Na koniec przeczytaj całą rozprawkę o „Weselu” autorstwa Piotra Sarminiego. Zwróć uwagę, jak jest zbudowana: teza we wstępie, argumenty uporządkowane według dwóch warstw społecznych, zdanie przejściowe i wniosek, który wraca do tezy, ale idzie o krok dalej.
Ocena społeczeństwa polskiego w dramacie Stanisława Wyspiańskiego „Wesele” (rozwiń)
„Wesele” jest dramatem symbolicznym, a także diagnozą części polskiego społeczeństwa początku XX wieku. Wyspiański analizie poddaje przede wszystkim chłopów oraz inteligencję, a bronowicka chata staje się symboliczną i reprezentatywną miniaturą Polski. Naród podzielony przez historyczne zawiłości (rozbiory, powstania listopadowe i styczniowe), niezdolny do porozumienia (akt I) oraz wewnętrznie skrzywdzony (rabacja galicyjska) zostaje „zmuszony” do skonfrontowania swoich poglądów i wzajemnych uprzedzeń w scenerii wesela. Z tych składników powstał jeden z najwybitniejszych polskich dramatów.
W akcie I – części realistycznej – poprzez liczne nieporozumienia i przejawy ignorancji bohaterów ukazany jest kontrast oraz przepaść dzieląca inteligencję i chłopstwo. Uczestnicy zabawy, zestawieni na zasadzie par, prowadzą rozmowy i dyskusje w tle weselnego gwaru, skocznej muzyki i barwnych strojów. „Statyczna” konstrukcja aktu nawiązuje do konwencji szopki.
Dramat rozpoczyna rozmowa Czepca – typowego chłopa – z Dziennikarzem. Słynne pytanie: „Cóż tam, panie, w polityce?” świadczy o zainteresowaniu Czepca sprawami wykraczającymi poza wiejskie życie. Nakreśla obraz chłopa obeznanego z otaczającą go rzeczywistością, a więc także zdolnego do pojęcia chociażby idei świadomości narodowej. Dziennikarz zdaje się nie dostrzegać owego potencjału, traktuje chłopa protekcjonalnie, unikając odpowiedzi na pytanie i negując jego wiedzę. Ciekawość świata wykazywaną przez Czepca uznaje za wymysł sprzeczny ze swoim wyobrażeniem wsi-arkadii. Trwanie w stereotypach („głupi chłop”) stawia ponad próbę dostrzeżenia zmieniającego się świata i wiejskiego społeczeństwa. Niezrażony ignorancją Czepiec przytacza jednak postać Głowackiego, pozwala sobie również na aluzję wytykającą polskiej inteligencji stagnację oraz protekcjonalizm w stosunku do wsi.
Kolejne sceny obrazujące stosunki inteligencko-chłopskie to rozmowy Radczyni z Kliminą, w których pierwsza z nich popełnia liczne faux pas. Najpierw z wyższością zbywa żartobliwe swatanie Kliminy, ucinając rozmowę słowami: „Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie” (scena IV), a następnie, chcąc to sobie zrekompensować okazaniem zainteresowania, wykazuje się jedynie brakiem podstawowych wiadomości o życiu chłopskim – w listopadzie pyta: „Czyście sobie już posiali?” (scena VII).
Kontrastów i nieporozumień w akcie I znajdziemy jeszcze wiele. Scena rozmowy Panny Młodej z Panem Młodym (XII) ponownie ukazuje inteligencję jako warstwę sentymentalnych ignorantów. Pan Młody tylko „gada, gada, gada”, a do tego radzi żonie zdjąć buty, wykazując się powierzchowną znajomością kultury chłopskiej, którą się „fascynuje”. Rozmowa Pana Młodego z Radczynią (XXII) ponownie świadczy o uprzedzeniach kobiety oraz o nadmiernym, nieżyciowym romantyzmie nowożeńca.
Widzimy więc, że reprezentanci inteligencji, tj. Gospodarz, Poeta, Pan Młody, Dziennikarz, Radczyni i Nos, zostali przedstawieni w zdecydowanie złym świetle. Wspólną cechą tych bohaterów jest postawa zachowawcza i niezrozumienie realiów życia na wsi. Nos to typowy dekadent, przedstawiciel przybyszewszczyzny. Pogrążony w świecie smutku i beznadziei potrafi jedynie snuć wizje na temat wielkości Polski, zamiast zabrać się do realizacji owych marzeń. Gospodarz wywodzi się z inteligencji, ale od lat mieszka na wsi jako mąż siostry Panny Młodej, Anny z Mikołajczyków. Zyskał szacunek chłopów, mógłby być pomostem pomiędzy grupami społecznymi i doprowadzić je do porozumienia. Okazuje się jednak nieodpowiedzialny, gdy po wizycie Wernyhory przekazuje róg Jaśkowi, upija się i zasypia.
Inteligencja jest więc charakteryzowana przez Wyspiańskiego jako warstwa stateczna, niechętna wszelkim zmianom i niedostrzegająca potencjału drzemiącego w ludzie. Żyjąc w świecie błędnych idei i stagnacji, nie potrafi skierować energii chłopów w odpowiednią stronę, a tym samym niejako „sabotuje” wyzwolenie kraju. Wyspiański bezkompromisowo i jednoznacznie ocenił warstwę, do której sam należał. Poprzez hiperbolizację uwydatnił najważniejsze problemy trawiące ówczesną inteligencję. A jak pisarz ocenił chłopstwo?
W I akcie dramatu łatwo zauważyć delikatny ukłon w stronę mieszkańców wsi – daleko mu jednak do gloryfikacji. Chłopi są ukazani jako otwarci, ciekawi świata, pamiętający historyczne wydarzenia (scena I). Również rozmowa Kliminy z Radczynią (VII) czy Panny Młodej z mężem (IX) daje nam obraz wiejskiej kobiety jako twardo stąpającej po ziemi, rozsądnej i dumnej. Postawa Zosi w scenie XVI świadczy o szczerej prostolinijności dziewczyny, kiedy wyznaje Haneczce, że chciałaby, „żeby się kto zjawił, kto by mi nagle się spodobał”. Czepiec w scenie XXV mówi: „ino kto by nos chcioł użyć – kosy wissom nad boiskiem”, deklarując tym samym chęć i gotowość do walki narodowowyzwoleńczej.
Jednak z czasem, w miarę jak coraz lepiej poznajemy chłopów, ich krystaliczny obraz zaczyna się kruszyć. Dziad okazuje się uczestnikiem rzezi galicyjskiej, Czepiec to porywczy dłużnik, Jasiek i Kasper zaś symbolizują młodzieńczą próżność i lekkomyślność. W kolejnych aktach widać u chłopów egoizm, brak samodzielności, nieodpowiedzialność oraz przywiązanie do wartości materialnych (złota podkowa, czapka z pawimi piórami).
Wszystkie te cechy i zachowania bohaterów „Wesela” przyczyniają się ostatecznie do zaprzepaszczenia kolejnej szansy na odzyskanie przez Polskę niepodległości.
Wyspiański dostrzega niewykorzystany potencjał tkwiący w narodzie i chce swoim dramatem nie tyle skrytykować Polaków, ile pobudzić ich do zastanowienia i refleksji nad własną kondycją jako społeczeństwa. Dlatego „Wesele” jest dziełem aktualnym po dziś dzień.
Piotr Sarmini
Budowa rozprawki (4 pkt)
Jaką funkcję pełnią w rozprawce te zdania?
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj i oglądaj
- „Wesele” w Wolnych LekturachCały tekst dramatu z przypisami: do czytania, słuchania i pobrania.
- „Wesele” w reżyserii Andrzeja Wajdy (1972)Klasyczna adaptacja filmowa z Danielem Olbrychskim; świetnie pokazuje taniec, światło i noc zjaw.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: „Wesele” jako przykład dramatu symbolicznegoPrzedmioty symboliczne, chocholi taniec i trudności w interpretacji finału.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: Chocholi taniec. Wyspiańskiego diagnoza PolskiPierwowzory postaci, mity narodowe, chłopomania i „Plotka o «Weselu»” Boya-Żeleńskiego.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: „Wesele” według WajdyJak Wajda przeniósł dramat na ekran i jakie obrazy cytuje w filmie.
- Muzeum „Rydlówka” w KrakowieDworek w Bronowicach, w którym odbyło się prawdziwe wesele; dziś muzeum Młodej Polski.